اسناد فارسي

مقدمه

 Turkiyede Vakif Abideler ve Eski Eserler عنوان مجموعه‏اي است که مديريت عمومي اوقاف ترکيه منتشر مي‏کند.

مديريت عمومي اوقاف ترکيه، بر حفظ و مراقبت 7457 اثر تاريخي نظارت دارد که عبارتند از: 4438 مسجد، 606 حمام، 1023 آرامگاه (تربت)، 264 مدرسه، 41 کتابخانه، 57 کاروانسراي، 70 بازار سرپوشيده، 9 بيمارستان، 281 مهمانسرا (خان)، 272 تکيه - زاويه و مولوي خانه، 35 عمارت، 12 مجتمع و 258 اثر متفرقه‏ي ديگر.

اين مديريت سعي دارد، آثار مذکور را در مجلدات گوناگون و به ترتيب الفبائي نام شهرها معرفي نمايد. بايد گفت در اين مجموعه، فقط آثار قابل استفاده و آباد معرفي نشده است بلکه آثار ويرانه و متروکه نيز مورد عکس‏برداري و نقشه‏برداري قرار گرفته و معرفي شده‏اند.

جلد اول اين مجموعه توسط صبيح ارکن (Sabin Erken) تهيه شده است. وي آثار تاريخي و مذهبي وقفي شهرهاي آدانا، آدي‏يامان، اگري، افيون، آماسيه، آنکارا، آنتاليا، آرت‏وين و آيدين را به ترتيب معرفي نموده است. چاپ دوم اين اثر با اضافات و تصحيحاتي نسبت به چاپ اول در سال 1983 م/ 1362 ه ش در آنکارا، توسط انتشارات مديريت عمومي اوقاف منتشر شده است.

جلد دوم مجموعه نيز توسط صبيح ارکن تهيه شده و معرفي آثار تاريخي و مذهبي وقف شهرهاي باليک اسير، بيلجيک، بينگل، بتليس، بولو و بوردور را در بر دارد که در سال 1977 م/ 1356 ه ش نخستين چاپ آن منتشر شده است.

جلد سوم اين کتاب‏ها در سال 1983 م/ 1362 ه ش به کوشش نرمين بش باش (Nermin Besbas) و حکمت دنيزلي (Hikmet Denizli) و جلد چهارم آن در سال 1986 م/ 1365 ه ش به کوشش س. يلديز اتوکن (S. Yildiz Otuken)، آي نور دوروکان (A Ynur Durukan)، حقي اجون (Hakki Acon) و ساجد پکاک (Sacit Pekak) منتشر شده و هر دو جلد به معرفي اماکن شهر بورسا (اولين پايتخت عثمانيان) تعلق دارد.

در معرفي آثار هر شهري، روش اين مجموعه چنين است که ابتدا آثار تاريخچه‏ي مختصري از شهر ارائه شده و سپس آثار وقفي معرفي شده و بناهاي پيوسته به آن، به همراه عکس و پلان آمده است، در پايان معرفي آثار هر شهر، کتاب‏شناسي آن شهر نيز ضميمه شده است.

درباره‏ي کتيبه‏هاي موجود در بنا، فقط به معرفي و عکسبرداري از آن قناعت نشده است. اگر کتيبه به زبان ترکي عثماني بوده، فقط حروف عربي به حروف لاتين بدل شده‏اند. اما اگر کتيبه به زبان فارسي يا عربي بوده، ابتدا متن کتيبه به خط لاتين تبديل شده و سپس ترجمه‏ي ترکي آن نيز آورده شده است و کتيبه‏اي هم که به زبان يوناني بوده است، به الفباي لاتين برگردانده شده و گاه ترجمه‏ي آن نيز به زبان ترکي افزوده شده است.

آثار تاريخي و مذهبي وقف ترکيه را به طور کلي مي‏توان به اين صورت برشمرد:

آثار مذهبي که شامل انواع عبادتگاهها و اماکن پيوسته به آنها مي‏باشد. عبادتگاههاي اسلامي عبارتند از:

1. جامع (Camii) مسجد بزرگ هر شهر که داراي خطيب و منبر و مناره است.

جوامع معمولا داراي اين اماکن مي‏باشند:

الف. مناره (Minare) که مؤذن از آن اذان مي‏گويد.

ب. محراب (Mihirab) که امام در آن نماز مي‏گزارد.

ج. منبر (Mimber) که خطيب بر آن خطبه مي‏خواند.

د. محفل (Mahfil) محل عبادت و نشستن حاکم و خليفه‏ي عثماني؛

ه. نردبان (nerdiven) که به محفل راه دارد.

و. شادروان (Sadirvani) چشمه‏اي در وسط حياط مسجد که مؤمنين در آنجا وضو مي‏گيرند.

ز. آبدستخانه (Abdesthane) که جهت نظافت مؤمنين ساخته مي‏شود.

ح. موقت خانه (Muvakkithane) اتاقي است که در آن وقت نماز، معين و با اذان اعلان مي‏گردد. همچنين رؤيت هلال ماه را به اطلاع مؤمنين مي‏رساند.

2. مسجد (Mescid)، جامع کوچک بدون مناره و منبر؛

3. نمازگاه (Namazgah) ميدان بزرگي براي خواندن نماز عيد که به جاي محراب در سمت قبله‏ي آن، سنگي را به شکل عمودي در زمين فرو کرده‏اند.

4. مولوي خانه (Mevlevihane) جايي که درويشان مولويه معروف به درويشان چرخ زن در آن اقامت مي‏کنند. در هر مولوي خانه، دو محل ديگر وجود دارد:

الف.مطرب خانه (Mutrephane) که نوازندگان و خوانندگان در آن جاي مي‏گيرند.

ب. سماع خانه (Semahane) که مراسم سماع درويشان مولويه در آن انجام مي‏پذيرد.

5. تکيه (Tekye)، زاويه (Zaviye)، خانقاه (Hanikah)، درگاه (Dergah) و قلندرخانه (Kalenderhane) که محل اقامت درويشان است.

اماکن مذهبي غير اسلامي شامل کليسا (Kilise) است که به هر کليسا دو مکان تاريخي ديگر پيوسته است:

1. چشمه‏ي آب (Ayazme)؛

2. تعميدگاه)Vaftiz hane) [مرکب از کلمه‏ي يوناني باپتيس و کلمه‏ي فارسي خانه] براي غسل تعميد.

آثار يادبودي

اين آثار به صورت‏هاي گوناگون و دلايل مختلف مورد احترام است.

1. گورستان (gurhane) يا حظيره (Hazire) که مقابر آن داراي سنگ گور (Mazartas) مي‏باشند.

2. مزار (Mazar)، قبر (Kabir)، مقبره (Makbere)، مرقد (Merkad) و تربت (Turba).

3. گنبد (Gunbet) يا قبه (Kvbbe) که بر بالاي برخي قبرها به صورت تکي بنا شده است.

آثار آموزشي

1. مکتب (Mekteb) و مدرسه (Medrese)؛

2. درس خانه (Dershane) اتاق کوچکي براي درس؛

3. معلم خانه (Muallimhane) مدرسه‏اي براي معلمان؛

4.کتابخانه (Kutuphane).

اماکن بهداشتي که با اين نامها ثبت شده‏اند:

بيمارستان (Bimaristan)، بيمارخانه (Bimarhane)، خسته خانه (Hastahane يا Hastane)، تيمار خانه (Timarhane)، دارالصحه (Dar- us- sihha)، دارالشفا (Dar- us- sifa)، دارالعافيه (Dar- ul- afiya)، و دارالطب (Dar- ut- tip).

آثار اقتصادي

1. بازار (Bazar) و چهارسو (Carsi)؛

2. آراسته (Araste) يا اردوبازار؛

3. بزستان (Bedestan) (يا بزازستان) که بازاري دردار و سرپوشيده و مخصوص خريد و فروش منسوجات است.

آثار خيريه‏ي عمومي

1. مجتمع (Kulliye) که مجموعه‏اي است از يک مدرسه، کتابخانه، مسجد، بيمارستان، آشپزخانه، دارالمساکين و چشمه.

2. مهمانسرا يا خان (Han)، مسافرخانه (Misafirhane) يا باشخانه (Bashane)؛

3. کاروان سراي (Karvansaray)؛

4. چشمه (Cesme) که مردم از آن آب مي‏برند.

5. سبيل (Sabilhane) که به منظور تأمين آب آشاميدني عابران احداث مي‏شود.

6. برج ساعت (Saat Kulesi).

7. چراغ (Fener).

8. پل (Kopru).

9. حمام (Hamam).

10. آشپزخانه‏ي عمومي (imaret) که براي مردم فقير غذا تهيه مي‏کردند.

انتشار مجموعه‏هايي از اين قبيل از نظر تاريخي و اجتماعي بسيار مفيد است و شايسته است که مورد توجه سازمان اوقاف و امور خيريه‏ي کشورمان قرار گيرد.

منتشره در وقف میراث جاویدان ش 17، بهار 1376