تاریخ ساخت و استفاده از کاغذ آبی

 نوشته ایرنه بروکل

پيشگفتار مترجم

در متون (اسناد، فرامين و نسخه هاي خطي) دوره قاجار، بسيار به كاغذهاي آبي رنگي برميخوريم كه بنظر تقريبأ همه فهرست نويسان ما ريشه فرنگي (اروپايي داشتند). اينان در فهرست نويسي اينگونه متون، از اصطلاحات: "كاغذ فرنگي"، "كاغذ آبي" و "كاغذ روسي" نام ميبردند. طبيعي بود كه كاغذ روسي داراي واترمارك با حروف روسي يا مهر خشك با حروف روسي در كناره بيروني بالاي كاغذ بود. از آنجا كه تقريبأ همه كشورهاي كنوني اسلاوزبان در آن زمان در اختيار دولت تزاري بود، ممكن است كاغذ روسي الزامأ ساخت كشور روسيه كنوني نباشد. از سویی اصطلاحات "كاغذ فرنگي" و "كاغذ روسي" نامی عام بوده و میتوانست شامل کاغذهای سفید (غیر آبی)، دارای واترمارک یا مهر خشک یا بدون آنها نیز باشد.

ادامه نوشته

فهرست نویسی پویا و پایان ناپذیر

درخواست تحول علمي در فهرست نويسي نسخه هاي خطي، آرزوي هر علاقمند به نسخ خطي است. علمي نويس و استفاده از زبان علمي مشترك نه تنها در زبان فارسي بلكه قابل درك براي همه كاربران، استفاده از استانداردهاي بين المللي اندازه و رنگ و ويژگيهاي فيزيكي، عمق بخشيدن به فهرست و توجه دقيق تر و جزيي تر به اجزاي فهرست نويسي و افزايش آيتمهاي آن، فهرست نويسي تخصصي بر اساس تخصص و علاقه فهرست نويس، فهرست نويسي تيمي (كتابشناس و نسخه شناس و متن شناس و موضوع شناس)، ... كه شايد همگي با مخالفت قشر فهرست نويس همه دان مواجه شده است. اما قرار نيست كه من هم از خواسته هاي خود بگذرم و هرازگاهي خوابي از چشم همه دانان نربايم و خواب آنان را آشفته ننمايم. شايد كه برخي خفتگان از خواب برخيزند و براه دانش ره سپارند. پيشنهاد فهرست نويسي جمعي پيشتر مطرح شده است كه مقصود فهرست نويسي تيمي و گروهي بود. قصد من از در اين مقال از فهرست نويسي جمعي، فهرست نويسي مشاركتي، پایان ناپذیر، و پویا است. پيشتر در يادداشتي (نظر کاربر در فهرست نویسی نسخه های خطی) نوشتم كه:

ادامه نوشته

خصوصي: وارد نشويد: نوشته هاي شخصي و متن شناسي

دانشگاه ليسبون در تاريخ 20 تا 22 نوامبر 2008/ 29مهر تا اول آبان 1387، ميزبان دانشمنداني بود كه انجمن اروپايي متن شناسي گرد هم آورده بود تا به مسائل فني، اخلاقي، و قانوني تصحيح آثار شخصي بپردازند. اين همايش در واقع پنجمين كنفرانس انجمن اروپايي متن شناسي بود.

متون شخصي نوشته هايي هستند كه نويسنده براي خود يا افراد نزديك بخود مينويسد و از نظر مواد مانند نامه ها و خاطرات اند اما شامل دستنويس آثار، دفتر يادداشت، تذكاريه مي گردند كه در نامه ها و آثار منتشره آينده بكار مي روند. توجه به اين معني، چند پرسش ايجاد مي كند كه برخي شان بيشتر ادبي و برخي در محدوده اخلاق و قانون جاي ميگيرند:

 

ادامه نوشته

یاد چند دسته‌گل پس از بیست سال

بیاد ایرج افشار

 

در سال 1368 كه در موسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگي (موسسه پژوهشهاي تاريخ معاصر كنوني) كار ميكردم، توجه به واترماركهاي موجود در اسناد موجود در آن موسسه نظر مرا بخود جلب كرد. بويژه واترمارك نامه ها و اسنادي كه تاريخ نداشت اما شبيه نامه هاي تاريخ دار ديگر بود. كم كم كاتالوگي براي خود تهيه كردم. بدنبال سوابق كتابخانه اي گشتم و نيافتم. آقاي كيانفر ميگفت كه كاتالوگ دو جلدي درباره واترماركها ديده است كه گشتم و نيافتم.

ادامه نوشته

پايگاه آزمايشي فارسي زبان پروژه بين المللي دون هوانگ

در سال1900 میلادی در پشت نقاشی بودایی موجود در یکی از غارهای دون هوانگ واقع در ترکستان چین، کتابخانه ای یافته شد که حدود 40000 مادة کتابخانه ای در آن یافته شد و اینک در کتابخانه های معتبر جهان چون کتابخانة بریتانیا، کتابخانة ملی چین، موسسة مطالعات شرقی آکادمی علوم روسیه در سنت پترزبورگ، کتابخانة ملی هند، کتابخانة دولتی برلین، و چند کتابخانه و موزة دیگر قرار دارند. در این مجموعه اسنادی به بیش از 20 زبان، از جمله فارسی، سغدی، پهلوی، مانوی، باختری، یهودی – فارسی، ... بچشم می خورد .

پروژه بین المللی دون هوانگ (International Dunhuang Project (IDP در سال 199۴، توسط کتابخانة بریتانیا تأسیس، و بتدریج کتابخانه ها و موسسات پژوهشی دیگر بدان پیوستند. اينك سايت IDP به هفت زبان انگليسي، فرانسوي، آلماني، چيني (دو سايت)، روسي، ژاپني، و كره اي افتتاح شده و به اطلاع رساني مشغولند.

از آنجا كه دارنده وبلاگ اسناد فارسي به پژوهشهاي آن پروژه علاقمند و در ارتباط ميباشد، پايگاه آزمايشي فارسي زبان پروژه بین المللی دون هوانگ را راه انداخته تا پس از طي مراحل رسمي در زير مجموعه يك نهاد پژوهشي مشغول بكار شود.

گذرى بر كتاب مراسلات در باب آسياى مركزى

مراسلات در باب آسياى مركزى، به كوشش محمد حسن كاووسى عراقى، تهران، مركز مطالعات آسياى مركزى و قفقاز (وزارت امور خارجه) 1373ش.

با انعقاد قرارداد تركمانچاى در سال 1243هـ./ 1828م، سلطه روسيه بر قفقاز و ماوراى آن تثبيت شد. از اين پس روس ها چشم به تركستان دوختند و مرحله به مرحله در آن رخنه كردند. دست نشانده كردن خان هاى خيوه و بخارا، روس ها را به مرزهاى ايران رساند و در نوار مرزى دست به تعرّض گشوده از كراسنو و دسك روى به شرق آورده و سرانجام مرو را در سال 1299هـ/ 1881م ب تصرف درآورده و با افغانستان [و انگلستان] همسايه شدند. شكست فضاحت بار قواى ايران از تركمانان در سال 1277هـ/ 1860م و در نبرد مرو، عملاً به منزله از بين رفتن حاكميت ظاهرى ايران بر تركستان بود. دولت ايران كه خود را آماده نبرد ديگرى با روس ها نمى ديد، قصد اعتراض به حركات روس ها را داشت، اما مى خواست ابتدا حمايت انگلستان را به دست آورد. پس از آنكه از حمايت جدى و آشكار انگلستان نا اميد شد، طى معاهده آخال در سال 1299هـ/ 1881م از همه حاكميت خود بر آن سوى رودهاى هرى رود، تجن و اَترك چشم پوشيد. (1)

ادامه نوشته

حراج اسناد سر هارفورد جونز

سرهارفورد جونز بريجز (Sir Harford Jones Brydges) (زادهٔ ۱۲ ژانویه ۱۷۶۴- مرگ ۱۷ مارس۱۸۴۷) دیپلومات و نویسنده بریتانیایی بود. او نخستین وزیر مختار بریتانیا در ایران بود.

او در جوانی به کمپانی هند شرقی پیوست و در جایگاه نمایندهٔ این شرکت میان سال‌های ۱۷۸۳-۱۷۹۴ در بصره خدمت کرد. همچنین از ۱۷۹۸ تا ۱۸۰۶ را در بغداد سپری کرد.

وضعیت واترمارک اسناد فارسی در کتابخانه ملی بلغارستان

چند ماه پیش که خانم پروفسور استویانکا کندرووا رئیس دپارتمان شرقی کتابخانه ملی بلغارستان را در تهران دیدم درباره واترمارک در کاغذهای اسناد فارسی بلغارستان از ایشان پرسیدم و قرار شد پس از بازگشت به صوفیه اطلاعاتی را برایم بفرستد. بتازگی نامه ای برایم فرستاد که بخشهای علمی آن را می آورم:

جناب آقای جعفری

...  پس از بازگشت از تهران با یاری همکار جوانم در دپارتمان شرقی [کتابخانه ملی بلغارستان] اسناد فارسی موجود در کتابخانه خود را بررسی کردیم. حدود 43 برگ است. همه اسناد (بجز یک برگ: فوند 295، واحد آرشیوی 219) بر کاغذ اروپایی نوشته شده اند. ما گمان داریم که از متن این سند بتوان به تاریخ آنها دست یافت. بیشتر واترمارک های اروپایی بصورت سه هلال و موتیف های هرالدی است. این اسناد در سده های 17 تا 19 نوشته شده اند. ...

از ماشين دودي اسناد تا متروی ارتباطات

اوایل امسال بود که نمايشگاه عكس حمل و نقل شهري تهران قديم تحت عنوان «از ماشين دودي تا مترو» در محل پل موزه پونه به نشاني خيابان كريم خان، تقاطع خيابان حافظ برگزار شد. بر روی پل موزه پونه آگهی زیر بچشم می خورد (و البته هنوز هم می خورد) :

از ماشين دودي تا مترو «نخستين نمايشگاه حمل ونقل شهري تهران قديم»

از روز اسناد ملی (17 اردیبهشت) تا روز ارتباطات (25 اردیبهشت)

جالبتر آنکه، ...

ادامه نوشته

گزارشي از كنفرانس نسخه شناسي فارسي در وين

گزارشي از كنفرانس نسخه شناسي فارسي که از اول تا پنجم مهر ماه امسال در شهر وين كشور اتريش برگزار شده بود. در اطلاعیة ارائه گزارش در كتابخانه ملي، دو فایل نیز افزوده بودم :1: برنامه همايش. 2: شركت كنندگان فعال (سخنران) و غیر فعال (غیر سخنران)، تا خوانندگان (و حاضران نشست گزارش) با خواندن آنها بدانند اصل موضوع چیست.

ارائه این گزارش در کتابخانه ملی به درخواست خودم بود وگرنه بنظر نمی رسد الزامی در ارائه گزارش علنی داشته باشم، چه اگر غیر از این بود، هرازگاهی باید شاهد گزارش سفری می بودیم که نیستیم. نیست .

ادامه نوشته

ولنگاری در اطلاع‌ رسانی اسناد و نسخ خطی

هر روز در اخبار خبرگزاری‌ها و نشریات، خبرهای عجیب و غریبی درباره اسناد و نسخه‌های خطی می‌بینیم و می‌خوانیم. (البته شاید متخصصان هر رشته دیگر نیز چنین اطلاعات عجیب و غریب را ببینند و به بی‌سوادی و بی‌خبری خبرنگاران بخندند). اطلاعاتی كه ناشی از بی‌خبری تهیه‌كننده خبر با واژه‌ها و اصطلاحات علمی و عرفی آن دانش است. بخشی از آنها نیز از گوینده خبر و مصاحبه شونده است كه سعی دارد كار و خبر خود را مهم بنماید و احتمالا در آن (باصطلاح) آب می‌بندد. تقصیر خبرنگار نیست كه تنها منتقل‌كننده خبر است.

 

ادامه نوشته

سه رساله دربارة واترمارك

رسايل برادران زونگي: عصر نشانه (واترمارك) در تاريخ كاغذ ، به كوشش جيان كارلو كاستانياري، فابريانو: كارخانة كاغذ سازي فابريانو، 2003 .

L`OPERA DEI FRATELLI ZONGHI:L`ERA DEL SEGNO NELLA STORIA DELLA CARTA, A CURA DI GIANCARLO CASTAGNARI, [FABRIANO:] CARTIERE MILIANI FABRIANO, MMMIII

 

صنعت کاغذ سازی از طریق مسلمانان وارد اروپا شد. بدنبال شکست اروپاییان در جنگهای صلیبی و پایان یافتن آن در شرق، تبادل فرهنگی بین مسلمانان و مسیحیان آغاز گشت.

ادامه نوشته

سند شناسی به مثابه موجودی زنده

بهانة نوشتن این مطلب پاسخ و رد اعتراضی است که بر انتخاب نام "تبانی نامه" بر نوشتة گذشتة من در گنجینة اسناد با نام "تبانی نامه" شد. اما این نوشته را مهمتر از پاسخ به یک اعتراض می بینم، چه، نیازی به پاسخ فوری نیست زیرا (به هر صورت، درست یا نادرست) آن نوشته منتشر شده و آن اصطلاح وارد دنیای سند شناسی شده و دیگران باید بدان بپردازند، نفیأ یا اثباتأ. اتفاقأ طرح این اعتراض نیز در راستای اهداف همین نوشته است.

 هر موجود زنده ای چهار ویژگی دارد :

حرکت می کند

رشد می کند

تأثیر پذیرفته و می گذارد

تولید مثل می کند

ادامه نوشته

افتتاح مرکز اسناد نهضت جنگل

مرکز اسناد نهضت جنگل در تاریخ ۲ آذر ۱۳۸۶ در خانه میرزا کوچک جنگلی در شهر رشت افتتاح شد. در آگهي افتتاح مركز چنين آمده است:

فراخوان جهت  بازدید از

مرکز اسناد نهضت جنگل در خانه زنده یاد میرزا کوچک جنگلی (رشت)

 

هیئت مدیره بنیاد پژوهشی فرهنگی میرزا کوچک جنگلی با نهایت خرسندی و سرفرازی به اطلاع عموم هموطنان عزیز میرساند که با حمایت و همکاری مسئولان محترم سازمان اسناد ملی و کتابخانه ملی ایران موفق به تشکیل مرکز اسناد نهضت جنگل در محل خانه زنده یاد کوچک جنگلی (دفتر مرکزی بنیاد) شده است.

مراسم افتتاح در ساعت 3 بعد از ظهر روز جمعه دوم آذر ماه 1386 برگزار خواهد شد. مرکز اسناد به مدت یک هفته (شنبه 3 آذر الی جمعه 9 آذر) 10 صبح الی 12 وبعد از ظهر از ساعت 15 الی 19 برای بازدید آماده میباشد.   

بدینوسیله از عموم هموطنان شریف بویژه دانش جویان و دانش آموزان و جوانان دانش پژوه جهت بازدید از این مرکز اسناد که برای اولین بار در گیلان ( رشت) افتتاح میگردد دعوت بعمل میآید.

 

                                                     

                                     مدیر عامل و رئیس هیئت مدیره

                              بنياد پژوهشی فرهنگی میرزا کوچک جنگلی

                                         پروفسور شاپور رواسانی

 

 

 

آدرس: رشت- محله استاد سرا- خیابان استاد سرا- پلاک 222 ( کاشی قدیم 15)-

 تلفکس روابط عمومی: 2242366/0131

 

 

من نيز در نشست افتتاحيه بعنوان نماينده سازمان اسناد و كتابخانة ملي ايران، دربارة پژوهشهاي تاريخي سخنراني كردم . گزارش نشست در رشت منتشر خواهد شد.

بنياد پژوهشي ميرزا كوچك جنگلي وبلاگ كوچك جنگلي را نيز باز كرده است : 

 http://kuchakejangali.blogfa.com/

ترجمه فارسی یک سند فارسی

 

در دومین درس کتاب درسی تاریخ معاصر ایران، متن حکم میرزای شیرازی در تحریم استعمال تنباکو بصورت زیر آورده شده است:

" بسم الله الرحمن الرحیم

الیوم، استعمال تنباکو و توتون بِأیً نَحوکان، در حکم محاربه با امام زمان عج الله تعالی فرجه است.

حرره الاحقر، محمد حسن الحسینی"

سپس در زیرنویس، ترجمة (تأکید به ترجمه از نویسنده یا نویسندگان است) بخش فارسی حکم بدین صورت آورده شده است:

" امروز مصرف توتون و تنباکو، به هر صورت، به مثابه ی جنگ با امام زمان (ع) است"

بنظر میرسد با توجه به اینکه در زمان ما خطر توتون از تنباکو بیشتر می باشد (شاید هم برعکس)، مترجم (یا مترجمان) در ترجمة فارسی توتون را بر تنباکو مقدم داشته اند. ترجمة " در حُکمِ " به " به مثابه ی" نیز برای فهم بیشتر دانش آموزان انجام شده است.

دستخط فارسي آرمينيوس وامبري

امروز دوستم ميكلوش شاركوزي كتاب مجموعه مقالات دومين همايش آرمينيوس وامبري را كه در سال 2005 در شهر دوناسردوهي جمهوري اسلواكي منتشر شده بود برايم آورد . موضوع مقالات دربارة آرمينيوس وامبري شرق شناس مشهور مجاري است كه كاري به آنها ندارم . طرح روي جلد (كه البته ربطي به مقالات مجموعه ندارد و تنها از جهت تزئين آمده) دست نوشتة وامبري است از الفباي مخفي ساخته شده بدست او براي نوشتن خاطرات سفر ايراني او و البته بزبان مجاري و خط فارسي . جالب آنكه برخي كلمات مانند يك البته فارسي است در كنار كلمات مجاري. بعدها دربارة اين يادداشتها بيشتر خواهم نوشت . فعلأ عكسي از آن را ببينيد.

http://www.kateban.com/picman/pics/98.jpg

همچنان مشغول استخراج و صدور سند

امروزه بيشتر کشورهاي جهان سومي که اتفاقأ از منابع خام غني هم برخوردارند تنها توان آن را دارند که مواد خام را استخراج و به خارج؛ بويژه کشورهاي غربي؛ صادر کنند و البته درآمد قابل توجهي هم كسب مي كنند. جالب است بدانيد فن آوري استخراج مواد را هم همان غربي ها به آنها ياد داده اند که زودتر و بيشتر استخراج کنند و به کشورهاي صنعتي برسانند. اما هرگز فن آوري پالايش و صنايع تبديلي را بدانان نمي آموزند. آنوقت همان مواد خام ارزان قيمت کشورهاي جهان سوم را به کالاها و صنايع مصرفي تبديل کرده و به همان کشورها به چندين برابر قيمت مادة خام مي فروشند.

ادامه نوشته

درگذشت خانم موکمینووا

از دوستی شنیدم ( و هنوز مطمئن نیستم ) که خانم راضیه گالیوا موکمینووا رئیس گروه تاریخ آکادمی علوم ازبکستان درگذشته است . ایشان پژوهشهایی در زمینة تاریخ ماوراءالنهر در دورة تیموریان و ازبکان داشت و بر روابط متقابل ایران و توران در آن دوره ها کار میکرد . ایشان را که تسلطی بر اسناد فارسی مرتبط با روابط ایران و ماوراءالنهر در دوره های میانی بویژه ازبکان و صفویان داشت در تاشکند و تهران دیده بودم . بنظر میرسد تنها یک مقاله از ایشان بزبان فارسی منتشر شده باشد ( مجموعه مقالات ایران و توران ، وزارت امور خارجه : 1381 ) که آنهم با نام اشتباه برای ایشان و بدی ترجمه همراه بود . یادش گرامی .

آرشيو و مارشيو!

استادمان دكتر باستاني پاريزي در جايي، آرشيوها را به مارشيو تعبير كرده كه مانند مار بر گنجينه هاي ملي چنبره زده، پژوهشگران را از استفاده از آنها باز مي دارد. البته مقصود استاد باستاني پاريزي علاوه بر آرشيوها، كتابخانه ها و موزه ها را نيز دربرمي گرفت. شايد تنها شباهت شكلي آرشيو و مارشيو اين تصور را بوجود آورد.

ادامه نوشته

فابریانو : سنت کاغذ سازی ایتالیا

صنعت کاغذ سازی از طریق مسلمانان وارد اروپا شد . بدنبال شکست اروپاییان در جنگهای صلیبی و پایان یافتن آن در شرق ، تبادل فرهنگی بین مسلمانان و مسیحیان آغاز گشت . در سدة هفتم هجری کاغذ سازی از طریق سیسیل وارد ایتالیا شد و شهر بندری فابریانو مرکز کاغذ سازی ایتالیا و اروپا شد . دو عامل فابریانو را رونق بخشید : بهره گیری از ژلاتین حیوانی برای براق کردن کاغذ و دیگر پرسهای قوی که کاغذ سازی دستی را متلاشی کرد . از دیگر خصوصیات کاغذ فابریانویی ، بهره گیری از واترمارک در داخل کاغذ بود . هنرمندان دورة رنسانس از کاغذ فابریانویی بهره می گرفتند ، برای نمونه نامه های میکل آنجلو همگی ساخت فابریانو بود .

ادامه نوشته

آئين نگارش اسناد ديپلوماتيك

دوستي در  يادداشتي بر خبر برگزاري سخنراني جناب دكتر مجيد مهران از من توضيح بيشتري خواسته اند . براي استفادة بيشتر ، پاسخ ايشان را در اين يادداشت مي آورم:

نگارش اسناد و گزارش در وزارت امور خارجه ، تابع آئين نامه هايي با طبقه بندي معمولأ محرمانه و گاه سري است . لذا در گزارشهاي سياسي و نامه هاي ديپلوماتيك، معمولأ مقصود از هر چيزي ، چيز ديگري است . پژوهشگر اسناد تاريخي اگر از آئين نامه هاي تاريخي نگارش اسناد سياسي آگاه باشد ، بهتر مي تواند آنها را تحليل كند كه معمولأ اين اتفاق نمي افتد و پژوهشگران بيشتر از مفاد يك سند سياسي و ديپلوماتيك همان برداشتي را دارند كه از اسناد اقتصادي يا اداري يا خانوادگي . حتي در صورت عدم دستيابي به آن آئين نامه ها ، تنها درك اين مسئله كه اسناد سياسي را نبايد خطي خواند بلكه بايد بين خطوط را نيز خواند خيلي مهم است . سخنراني جناب دكتر مهران قرار است در اين باره باشد. اگر همينگونه شود!

بد نيست لطيفه اي ديپلوماتيك برايتان بگويم :

 يك نظامي اگر گفت بله: يعني بله. اگر گفت نه : يعني نه. اگر گفت شايد: او ديگر نظامي نيست.

 يك خانم اگر گفت نه: يعني شايد. اگر گفت شايد : يعني بله. اگر گفت بله: او ديگر خانم نيست.

 يك ديپلومات اگر گفت بله: يعني شايد. اگر گفت شايد : يعني نه. اگر گفت نه: او ديگر ديپلومات نيست.

سخنراني دكتر مجيد مهران

ساعت 10 صبح روز چهارشنبه  6 تير 1386 بدعوت پژوهشكدة اسناد و با همكاري مديريت اطلاع رساني معاونت اسناد سازمان اسناد و كتابخانة ملي ايران ، دكتر مجيد مهران ديپلومات بازنشستة وزارت خارجه ، با عنوان " گزارش سياسي" دربارة دستور العمل هاي وزارت خارجه در نگارش اسناد  سخنراني خواهند كرد . محل برگزاري : تالار مديريت اطلاع رساني در طبقة هفتم ساختمان گنجينة اسناد ملي خواهد بود .

سخنراني آقاي شيخ الحكمايي

ساعت30/ 14 روز چهارشنبه  20 تير 1386 بدعوت پژوهشكدة اسناد و با همكاري مديريت اطلاع رساني معاونت اسناد سازمان اسناد و كتابخانة ملي ايران ، جناب آقاي شيخ الحكمايي سند شناس موسسة باستانشناسي دانشگاه تهران با عنوان "نقص عمدی اسناد : پیشینه و علل آن" سخنراني خواهند كرد . محل برگزاري : تالار مديريت اطلاع رساني در طبقة هفتم ساختمان گنجينة اسناد ملي خواهد بود .