اسناد فارسي

"معمولأ پس از انتشار فهرست های نسخه های خطی هر کتابخانه ای، دیگر فهرست نویسان و کتابداران و کاربران آن فهرستها، نظرهای اصلاحی خود را در کنارة فهرست ها نوشته و یا در برگه هایی ثبت کرده و گهگاه منتشر هم می کنند. تعدادی از این نظرات هم بخت انتشار می یابند که در قالب نقد و بررسی فهرست منتشر می گردند. خود فهرست نویسان نیز استدراکات خود را در حاشیة کتاب نوشته و اگر فهرست بخت چاپ دوم یافت در آن اعمال می شوند.

از آنجا که فهرست نویسان ما به کار مشترک کمتر عادت دارند و نیز از نشان دادن کار خود پیش از انتشار به دیگر فهرست نویسان و آگاهان ابا دارند، موارد احتمالی اصلاح نیز مجال بروز نمی یابند و تازه پس از انتشار نیز عده ای برای در امان ماندن از عکس العمل احتمالی نویسنده از گوشزد نمودن خطاها و انتشار آنها خودداری می کنند و شاید هم خوشحال می شوند که فهرست نویس متوجه خطاها و ضعفهای خود نشده و در فهرستهای آینده نیز آنها را بکار برند و در جهل مرکب بماند. ناگفته نماند که هرچند همة فهرست نویسان و بلکه نویسندگان در مقدمة کتابهای خود می نویسند که از هرگونه انتقاد و پیشنهادی استقبال می کنند، اما در عمل اینگونه نبوده و معمولأ ظرفیت انتقاد پذیری نویسندگان کم است و بویژه آنکه پذیرفتن اشتباههای بزرگ بسیار سخت تر، و ابراز کننده از مکافات عمل غافل نیست."

پیشنهاد می گردد برای نمونه فهرستی دیجیتالی تهیه گردد تا کاربران بتوانند نظر ها و استدراکات خود را با ذکر نام در آن بیاورند. این استدراکات و نظر کاربر می تواند در متن اعمال شود (مانند دانشنامة ویکی پدیا) یا در زیر نویس (مانند نظر کاربر در وبلاگها).

اينك پيشنهاد خود را واضحتر و كاربردي تر مي آورم.

پيشنهاد ميكنم كتابخانه مجلس شوراي اسلامي با انتخاب هيئتي علمي و آشنا بامور نرم افزار و و معتقد به پيشنهاد فهرست نويسي جمعي، چند نسخه خطي نفيس منتخب فهرست شده (منتشره) كم شناخته (شايد ناشناخته) كم حجم (بين ۱۰ تا ۲۰ برگ) در موضوعات گوناگون را با كيفيت بالا و كامل اسكن علمي نموده و بر سايت خود يا جايي در دسترس عموم قرار دهد. سپس صفحه اي بر سايت كتابخانه با عنوان "پايگاه آزمايشي فهرست نويسي جمعي" ايجاد و كاربرگه كاملي را بصورت آنلاين قرار دهد. ابتدا فهرست نويسان كتابخانه مجلس كاربرگه را درحد توان خود پركرده و نام خود و تاريخ فهرست نويسي را مياورند. كاربرگه فهرست نويسان پس از بالا آمدن بسته ميشود و فهرست نويس حق بازنگري در كاربرگه را ندارد مگر بعنوان كاربر جديد. سپس از كاربران ديگر (فهرست نويسان، پژوهشگران، علاقمندان) خواسته ميشود نظر خود را درباره نسخه و نظر فهرست نويس در كاربرگه آنلاين بياورند. هركاربر (فهرست نويس يا نظردهنده) با گرفتن نام و كد رمز كاربري وارد پايگاه شده و نظر خود را درباره نسخه و نظر فهرست نويس در كاربرگه آنلاين مياورد. كاربرگه آنلاين بايد شامل بيشترين آيتم هاي فهرست نويسي نسخ خطي باشد و البته براي كاربر امكان پيشنهاد و ايجاد آيتم جديد مغفول از چشم و ذهن طراح كاربرگه آنلاين آماده ميگردد. نظر كاربر پس از كليك دكمه تأئيد ثبت و تاريخگذاري ميگردد. مراجعه دوباره هر كاربر و افزودن نكته هاي جديد با نام كاربر و شماره جديد امكان پذير است. امكان حذف هيچ نظر كاربري نيست مگر بتصويب مدير سايت و شمول بر يادداشت نامربوط. سايت بايد امكان پياپي آمدن آيتم ها را فراهم گرداند. كتابخانه مجلس بايد تا حد امكان، آگاهي هاي تهيه نسخه را در اختيار گذارد.

بايسته است هركدام از شرايط گفته شده را بازتر كنم:

كتابخانه مجلس شوراي اسلامي: از آنرو كه در شرايط حاكم بر كتابخانه ها و موزه هاي موجود در ايران، نشان داده است در عكسبرداري و در اختيار گذاشتن منابع نفيس بصورت حضوري و مجازي بخلي ندارد. سايت فعال كتابخانه مجلس ميتواند پايلوت كار قرار گيرد.

هيئت علمي منتخب: هيئتي منتخب از افراد كارشناس و نام آشنا بانتخاب رياست كتابخانه مجلس.

آشنا بامور نرم افزار: متاسفانه بسياري از استادان كهنه كار و با تجربه، اعتقادي و اطلاعي از كامپيوتر و بانك اطلاعاتي و ... ندارند.

معتقد به پيشنهاد فهرست نويسي جمعي: ... كه بنظر نيازي بشرح ندارد.

چند: شايد ۱۰ نسخه، كه دادن نظر براي كاربران مهيا و آسان باشد و امكان آزمايش و گسترش در كتابخانه هاي ديگر را فراهم آورد.

 نسخه خطي نفيس: از آنرو كه امكان بررسي را بيشتر نمايد و آيتمهاي بويژه نسخه شناسانه بيشتري در اختيار فهرست نويس قرار ميدهد.

منتخب: ۱۰ نسخه از آخرين كتابهاي فهرست نويسي شده كتابخانه كه به انتخاب هيئتي از كاربران حرفه اي نسخه هاي خطي (غير شاغل در كتابخانه مجلس) تعيين ميگردند.

فهرست نويسي شده: از آنرو كه توان حاضر و امروزی فهرست نويس بدون همكار را نشان دهد. بهتر است ۱۰ كتاب از ده فهرست نويس آخر نسخه هاي خطي كتابخانه مجلس (به انتخاب هيئت منتخب) انتخاب گردد.

منتشره: تا فهرست نويس حق تغيير در نظر خود را نداشته باشد.

 كم شناخته: تا فهرست نويس و كاربر توان و انگيزه جستجو درباره آن را بيشتر داشته باشند.

شايد ناشناخته: تا نكته هاي يافته شده، تكراري و رونويسي نباشند.

كم حجم: تا امكان اسكن عالي براي كتابخانه مجلس و حجم كم براي بارگذاري براي همه را داشته باشد. بنظر من بين ۱۰ تا ۲۰ برگ معقول است اما اگر نسخه نفيس و ناشناخته اي يافته گردد و امكان فني را داشته باشد تا حداكثر دوبرابر (۴۰ برگ) ايرادي ندارد.

موضوعات گوناگون: تا توان و علاقه همه كاربران را بخود جلب نمايد. شايد در موضوعات: علمي، پزشكي، رياضي و نجوم، تاريخ، دين، ادبيات فارسي، كشاورزي، علوم غريبه، يك جنگ، يك مرقع.

 كيفيت بالا: پيشنهاد ۱۲۰۰ dpi

اسكن كامل: يعني اسكن بدون ويرايش. معمولأ در اسكن نسخه خطي، پس از عكسبرداري، متن مفيد و نوشته دار نسخه انتخاب و ويرايش ميگردد. در اين عكسها معمولأ حواشي، لبه كاغذها و جلد، فرسودگي ها و افتادگي ها، عطف و شيرازه، برگه هاي افزوده به متن، ... كه از نظر مامور اسكن (و متاسفانه فهرست نويس و مسئولان كتابخانه ها) بي ارزش تلقي ميگردند اگر هم عكسبرداري شوند، ويراستاري ميگردند. معمولأ عكس نسخه ها بصورت پاستوريزه در اختيار فهرست نويس و کاربر قرار ميگيرد. پيشنهاد واضح من، اسكن با ۲ ميلي متر خارج از آخرين ابعاد نسخه، جلد و كاغذ است. پيشنهاد ميگردد اسكن بصورت دو صفحه اي و در يك فريم انجام گيرد. اگر در جايي نخ صحافي يا زوايد ديگري وجود دارد آشكارا در وسط صفحه قرار گيرد و پنهان نگردد.

علمي: در كنار صفحات اسكن شده برگه خط كش و طيف رنگ استاندارد (پيشنهاد سوني) قرار گيرد. در واقع در زير نسخه قرار داده شود.

قرار گرفتن بر سايت: نسخه هاي اسكن شده بصورت تك فريم يا پي دي اف بر سايت قرار گيرد و امكان بارگذاري براي همه فراهم گردد.

صفحه "پايگاه آزمايشي فهرست نويسي جمعي": كه امكان جستجوي راحت و ارجاع آسان را داشته باشد.

كاربرگه كامل آنلاين: كه بايد طراحي گررد و بيشترين آيتم ها را در خود داشته باشدو شايد از كاربرگه پيشنهادي خودم[۱] دفاع و آنرا پيشنهاد نمايم. كاربرگه آنلاين بايد شامل بيشترين آيتم هاي فهرست نويسي نسخ خطي باشد.

امكان پيشنهاد و ايجاد آيتم جديد از سوي كاربر: چه بسا آيتمهايي از چشم و ذهن طراح كاربرگه آنلاين مغفول افتاده ميگردد. بايد امكان ايجاد هرگونه باكس پيشنهادي و ثبت موقت در كاربرگه آنلاين مهيا باشد كه پس از تأئيد هيئت منتخب در متن كاربرگه قرار گيرد.

پركردن كاربرگه: بر اساس مطالب منتشره در فهرست كتابخانه مجلس.

نام فهرست نويس وتاريخ فهرست نويسي: تا زمان كار فهرست نويس بر نسخه مشخص گردد و برخي ابزارها و آگاهي هاي نوين، محدوديت هاي فهرست نويس را روشن گرداند.

بالا آمدن كاربرگه: كاربرگه فهرست نويسي شده منتشره بسته ميشود و فهرست نويس حق بازنگري در كاربرگه را ندارد مگر بعنوان كاربر جديد.

كاربران: هركس كه به اين پيشنهاد علاقه دارد و ميخواهد توان خود را بيازمايد. از كاربران خواسته ميشود نظر خود را درباره نسخه و نظر فهرست نويس در كاربرگه آنلاين بياورند.

نام و كد رمز كاربري: هركاربر (فهرست نويس يا نظردهنده) با گرفتن نام و كد رمز كاربري وارد پايگاه شده و نظر خود را درباره نسخه و نظر فهرست نويس در كاربرگه آنلاين مياورد. نظر كاربر پس از كليك دكمه تأئيد ثبت و تاريخگذاري ميگردد. مراجعه دوباره هر كاربر و افزودن نكته هاي جديد با نام كاربر و شماره جديد امكان پذير است.

امكان حذف اطلاعات و نظر: امكان حذف هيچ نظر كاربري نيست مگر بتصويب مدير سايت و شمول بر يادداشت نامربوط.

آگاهيهاي تهيه نسخه: پيشتر اهميت آن را نشان داده ام[۲]. از كجا تهيه شده؟ در چه مجموعه‏اى (يا مجموعه‏هايى) وجود داشته؟ همراه چه كتب و اسناد ديگرى به كتابخانه يا موزه فروخته شده؟ نام فروشنده و دلاّل؟ قيمت خريد (نسخه و مجموعه)؟ تاريخ خريد؟ شهر تهيه نسخه؟ تا به فضاي فكري كاربر ياري رساند و شايد از آگاهيهاي مرتبط به آنها در منايع و كتابخانه هاي ديگر استفاده گيرد.

گمان دارم با اجراي موردي اين پيشنهاد، گامي بزرگ در راه علمي و همه فهم شدن فهرست هاي نسخ خطي برداشته باشيم.

[۱] - فهرست نويسي: تنها يكبار، آيينه ميراث، شماره ۲۷، زمستان ۸۳

[۲] -  همانجا و مقاله در دست انتشار "خاندان نسخه های خطی: هویت فردی و جمعی نسخة خطی"

 منتشره بر: سايت كتابخانه مجلس ۲/۱۲/۱۳۹۰