نقش سکه در گسترش زبان فارسی در شبه‌قاره

متني از سخنراني در فرهنگستان زبان و ادب فارسي بانتخاب سايت آنجا:

  

نقش سکه در گسترش زبان فارسی در شبه‌قاره

موضوع گسترش زبان و ادبیات فارسی در شبه‌قاره را، مانند هر نقطهٔ دیگر جهان، می‌توان از طریق آثار به‌جامانده، همچون کتاب‌ها و نسخه‌های خطی و سندها و کتیبه‌ها شناخت. اما در این میان، یکی از منظرهای کمتر شناخته شده، نگاه سکه‌شناسانه به این موضوع است. پرسش‌هایی که در این حوزه طرح می‌شوند عبارت‌اند از: آیا گسترش یا جلوگیری از گسترش زبان فارسی در شبه قاره، ارتباطی با سیاست‌های به‌ظاهر اقتصادی صِرف در ضراب‌خانه‌های استعماری داشته است یا نه؟ آیا ضراب‌خانه‌ها نیز به‌مثابهٔ ارگانی فرهنگی، از سیاست‌هایی کلی پیروی می‌کرده‌اند؟ آیا در این زمینه، نکته‌هایی هست که همچنان از دید ما پنهان مانده باشد؟

 

ادامه نوشته

مارکوپولوی چینی: کاسه چینی‌ام ترک برداشت

سنت قرض گرفتن و پس ندادن شخصیتهای علمی و تاریخی در میان ملل تازه تاسیس کم شخصیت جهان، جا افتاده است. کشورهایی که حتی از من هم جوانتر هستند. برخی کشورهای کهنسالتر نیز که تاریخ نسبتأ قدیمتری دارند بدلایل ایدئولوژیک سعی در مصادره برخی  مظاهر فرهنگی و تمدنی دارند که مثلأ فلان دستاورد بشری را اول از همه ما کشف و اختراع کردیم یا کاشف و مخترعشان در کشور امروزی ما بدنیا آمده یا از دنیا رفته، یا ما امروز صاحب کشور آنان شده ایم. بنظر میرسد کشورهای ریشه دارتر و سرمایه دارتر فرهنگی، کمتر مرتکب اینگونه دله دزدی ها شوند. مگر اینکه چطور بشود.

ادامه نوشته

تمغای محمود یلواچ

ولاديمير بلايف  Vladimir Belyaev در 3 سپتامبر 2000 در مقالة پول "نقره اي دا چائو متعلق بدورة يوآن"[1] پشیزي از مغولان چين را منتشر كرد كه بخودي خود مورد نظر من نيست و عكس آن را در زير ميبينيد:

روي پشیز:

بر روي اين پشیز نوشته شده:

دا چائو تونگ بائوDa Chao Tong Bao

(بالا، پايين، راست، چپ)

   پشت پشیز:

بر پشت پشیز نوشته اي نیست، اما تنها دو اثر انگ (سورشارژ) بچشم ميخورد.

جنس: نقره

قطر 215 ميليمتر

وزن 2/3 گرم

ادامه نوشته

پيامبران متواضعند

 "رییس کل بانک مرکزی گفت: ... یک ریال جدید (که برابر ۱۰ هزار ریال کنونی است)‌ از نظر ارزشی با یک دلار برابر می‌شود. وی افزود: با توجه به اینکه ریال واحد پول کشور است و تغییری نمی‌کند،‌ با تحقق این برنامه، واحد پول خرد بعد از ریال همانند سال‌های گذشته دینار خواهد بود که در این صورت یک ریال برابر با ۱۰۰ دینار خواهد شد."

ميگويند يكي ادعاي پيامبري كرد از او معجزه خواستند بدرختي اشاره كرد و گفت: درخت بيا! و درخت نيامد. دوباره گفت: درخت بيا! باز هم نيامد. خود بسوي درخت رفت و گفت: پيامبران متواضعند.

اكنون كه نتوانستيم لباس ريال بر تن دلار كنيم، از بس كه متواضعيم لباس دلار بر تن ريال ميكنيم!

درباره "هزار سال بزي"

نوشتة آقای باقر باقری زرین در شمارة تابستان 1382 نامة فرهنگستان دربارة عبارت "هزار سال بزی" مرا بیاد سکه ای انداخت که در سال 610 هجری در اوزگند ضرب شده است. و. ن. ناستیش در مقالة "درهم گرسنگی اوزجند بسال 610 هجری : سکه ای از گورخان ختایی؟" که به ششمین کنفرانس سکه شناسی روسیه در سال 1998 ارائه داد، سکه هایی ضرب اوزجند را معرفی کرده است.

روی سکه :

متن: لااله/ الله وحده/ لا شریک له

حاشیه: بسم الله ضرب هذا الدرهم فی بلدة الاوزجند سنة عشر و ستمائه

پشت سکه:

متن: خان خانان عمرش باد هزار سال تا ولایت گرسنه سیر شود

حاشیه: عدلی بسم الله ضرب هذا الدرهم فی بلدة الاوزجند سنة عشر و ستمائه

ادامه نوشته

سکه شناسی و تصحيح متون

بهره گيری از دانش سکه شناسی در تاريخ و تصحيح متون تاريخی و حتی غير تاريخی، از مدتها پيش دغدغة من بوده[2] ، و اينک نيز هست. نمی توان گفت که بی تفاوتی نسبت به دانش سکه شناسی، بويژه در تصحيح متون ، سابقه ای طولانی دارد، زيرا بظاهر هرگز برسميت شناخته نشده، يا اهميت آن را درنيافته اند.

اشارات به سکه و سجع آن در متون را به چهار صورت می توان يافت:

1 - اشاره به سکه و خطبه به عنوان نشانه های سلطنت و حکومت مستقل.

ادامه نوشته

عضدالدوله ديلمى و روپيه هندى

مقاله كتابخانه هاى جهان اسلام در قرون وسطى را كه توسط محمدرستم ديوان نوشته و توسط سيدحسين اسلامى ترجمه شده بود، در شماره 29 و30 نشريه آينه پژوهش خواندم و از آن استفاده بردم. چيزى كه بيش از متن مقاله برايم جالب توجه بود واحدهاى پولى مذكور در آن بود. در مقاله خواندم كه:

در دوران واثق، محمد بن عبدالملك زيّات وزير واثق هر ماه مبلغ ده هزار روپيه هزينه ترجمه و نسخه بردارى كتابها مى كرد) (ص21 ستون اول)

يا:

ادامه نوشته

راهكاري اقتصادي براي حفظ ميراث فرهنگي

از آنجا كه راهكارهاي فرهنگي حفظ ميراث ملي (اگر وجود داشته باشد)، ميزان سرقت شخصيت‌هاي فرهنگي ايراني نه تنها كاهش نيافته بلكه رو به افزايش است، پيشنهادي براي مسئولان اقتصادي كشور دارم كه شايد بتواند نه تنها جلوي سرقت شخصيت‌هاي فرهنگي را گرفته، بلكه برخي از شخصيت‌هاي مسروقه را به ما بازگرداند. هر روز در اخبار معدود و مفيد فرهنگي، خبر از سرقت شخصيت‌هاي فرهنگي از سوي همسايگان امروز و هم خانواده‌هاي ديروز مي‌شنويم كه به‌قصد تاريخ سازي براي ملت نوتاسيس خود (كه به‌عنوان واقعيت موجود قابل درك است) برخي مشاهير ايراني و اسلامي را به‌نام خود و مليت نوساخته خود (كه در زمان حيات آن شخصيت فرهنگي نه آن قوم در سرزمين كنوني حضور داشته‌اند نه‌ملتي به آن نام در تاريخ وجود داشته است) نامگذاري كرده‌اند. گاه محل تولد و گاه محل وفات آن شخصيت را به‌عنوان مدرك كار خود ارائه كرده‌اند كه البته قابل بحث است. من خود ترديد دارم كه چگونه مي‌توان محل تولد يا وفات شخصي را براي انتساب او نپذيرفت؟

ادامه نوشته

پایزه

 (بائزه ، بایزه ، پاییزه ، پائزه )، لوحه ای فلزی یا چوبی و بندرت از عاج و یشم در حکم نشان افتخار، ابلاغ مأموریت ، معرفی نامة شغلی و امتیازات دیگر در دورة مغول . برخی برآن اند که پائیزه ، پَئز (دورفر، ج 1، ص 239)، پَیْ ـ تسئو (مار کوپولو، 1926، ج 1، ص 352، حواشی یول )، پَئی ـ تزو (روبروکی ، ص 186، پانویس 2)، به معنای لوحه ، در اصل واژه ای چینی است که از طریق زبان مغولی به سایر زبانها راه یافته است . عده ای دیگر نیز پایزه را به نوعی همان بَصْمَه (واژه ای در اصل ترکی که در زبان عربی امروز به معنای اثر انگشت و مهر است ) می دانند ( > دایرة المعارف بزرگ شوروی < ، ج 3، ص 57). اما وجه این اشتقاق صحیح و روشن به نظر نمی رسد. بوداگف (ج 1، ص 311) «معاف نامه » و «برات » (کاغذ زر) را از جمله معانیِ پایزه دانسته است .

سابقة کاربرد پایزه به دورة حکومت ختائیان و دودمان کین در سدة پنجم / یازدهم بازمی گردد

ادامه نوشته

چاو

چاو ، پول‌ كاغذی‌ كه‌ در دوره ایلخان‌ گیخاتوخان‌ (حك: 690ـ694) به‌ تقلید از چین‌ در ایران‌ رواج‌ یافت‌. واژه چاو از واژه مغولی‌ میانه‌ و چینی‌ Chao گرفته‌ شده‌ است‌ (رجوع کنید به دورفر، ج‌ 1، ص‌ 304؛ قس‌ د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ مادّه‌). در چین‌ در زمان‌ سلسله‌های‌ سونگ‌، مینگ‌ و نیز در دوره حكومت‌ قوبیلای‌قاآن‌ (658ـ693)، چاو رواج‌ داشت‌ (رجوع کنید به اقبال‌ آشتیانی‌، ص‌ 68ـ69). در ایران‌، در 693، در پی‌كمبود نقدینه‌ در خزانه‌، كه‌ عمدتاً بر اثر ولخرجیهای‌ خان‌ و درباریان‌ بروز كرده‌ بود، گیخاتوخان‌ پس‌ از مشاوره‌ با پولاد چنگ‌سانگ‌ سفیر خان‌ بزرگ‌ (قوبیلای‌) در تبریز و نیز توصیه عزالدین‌ مظفربن‌ عمید مشاور صدرجهان‌ *زنجانی‌ (وزیر گیخاتو)، دستور داد به‌ جای‌ درهم‌ و دینار، بر اساس‌ چاو چینی‌ پول‌ كاغذی‌ منتشر كنند (رجوع کنید به رشیدالدین‌ فضل‌اللّه‌،ج‌ 2، ص‌ 1197ـ 1198). چاوخانه‌ای‌ در تبریز فراهم‌ آمد و نخستین‌بار ....

ادامه نوشته