از سمرقند تا مراغه

بمناسبت هشتادمين سال درگذشت واسيلي وياتكين، يادداشتي در نشريه بخارا نوشتم بنام وياتكين و كشف رصدخانه سمرقند. وقتي بخارا منتشر شد خبرش به برخي سايتها و نشريات رسيد و آنان نيز سياهه عنوان مقالات را از آن مجله آوردند. يكي از سايتها كه مسئولش  ظاهرا يا از سمرقند خوشش نمي آمد يا اهل مراغه بود يا فكر ميكرده سمرقند و مراغه دو ده كنار هم هستند يا عيب ميدانسته وياتكين رصدخانه ای در بيرون از ايران را كشف كرده و اصلا چرا رصدخانه مراغه را كشف نكرده و يا هزار و يك ياي ديگر، نام مقاله را به وياتكين و كشف رصدخانه مراغه تغيير داده است. براي من كه فرقي نميكند. اما نگران آينده اطلاع رساني هستم كه اين نام نادرست به فهرستها سرايت نمايد يا كشف رصدخانه مراغه را به وياتكين نسبت دهد و لعن و نفرين روح كاشف رصدخانه مراغه را سراغ من (و نه آن مسئول سايت) بفرستد. لذا از آن بزرگوار رئيس كتابخانه ... انتظار دارد دستوري بتصحيح دهند.

ارادتمند

آغاز انتشار نشريات در ماوراءالنهر

نخستین آشنایی روشنفکران ماوراءالنهر با نشریه، از طریق نشریات روسها، تاتاران و قفقازیان بود. ترجمان که بدست اسماعیل گاسپرینسکی منتشر می شد تاثیر گذارترین نشریه مسلمانان روسیه بود. دیگر نشریات ترکی از ترکیه، قازان و کریمه، و نشریات فارسی زبان نیز از هند، افغانستان، مصر و ترکیه نیز به ماوراءالنهر می رسید.

در میان مناطق مسلمان نشین امپراتوری روسیه، تاتاران کریمه و قازان، و سپس مسلمانان قفقاز بدنبال چاپ نشریه افتادند. ماوراءالنهر آخرین بخشی بود که امکان چاپ نشریه را یافت.

نخستین تلاش ماموران حکومت نظامی روسها در آسیای مرکزی برای انتشار روزنامه را باید انتشار تورکستانسکی ودوموستی Turkestanskie Vedomosti (وقایع ترکستان) به زبان روسی دانست که در سال 1870 م/ 1287 ق در تاشکند منتشر شد و دو پیوست ازبکی و قزاقی

ادامه نوشته

شناسنامة ادبیات تاجیک

امسال (2006) برابر با هشتادمین سال چاپ کتاب نمونة ادبیات تاجیک، نوشتة جاودانی صدرالدین عینی، پدر ادبیات نوین تاجیک است که در سال 1926 در مسکو به چاپ رسیده است. این کتاب که با حروف عربی منتشر شده بود، هنوز در ایران منتشر نشده و ضرورت دارد منتشر گردد.

سقوط دولت خان بخارا در سال 1920 میلادی و تشکیل جمهوری شوروی خلق بخارا که سپس با ادغام جمهوری های شوروی خلق خوارزم و ترکستان، کشور نوین جمهوری شوروی ازبکستان را تأسیس کرد، زبان ازبکی را بر کشور تازه تأسیس غالب کرد. حاکمان جدید، تاجیکان و تاجیکی را قوم و لهجه ای نوپا برشمرده، هیچ حقی برای آن قائل نبودند. در سال 1924 تاجیکستان به مقام جمهوری شوروی خودمختار (در دل جمهوری شوروی ازبکستان) ارتقا یافت که برخی حتی همین را بر نمی تافتند. در این میانه تاجیکانی چون صدرالدین عینی

پايگاه آزمايشي فارسي زبان پروژه بين المللي دون هوانگ

در سال1900 میلادی در پشت نقاشی بودایی موجود در یکی از غارهای دون هوانگ واقع در ترکستان چین، کتابخانه ای یافته شد که حدود 40000 مادة کتابخانه ای در آن یافته شد و اینک در کتابخانه های معتبر جهان چون کتابخانة بریتانیا، کتابخانة ملی چین، موسسة مطالعات شرقی آکادمی علوم روسیه در سنت پترزبورگ، کتابخانة ملی هند، کتابخانة دولتی برلین، و چند کتابخانه و موزة دیگر قرار دارند. در این مجموعه اسنادی به بیش از 20 زبان، از جمله فارسی، سغدی، پهلوی، مانوی، باختری، یهودی – فارسی، ... بچشم می خورد .

پروژه بین المللی دون هوانگ (International Dunhuang Project (IDP در سال 199۴، توسط کتابخانة بریتانیا تأسیس، و بتدریج کتابخانه ها و موسسات پژوهشی دیگر بدان پیوستند. اينك سايت IDP به هفت زبان انگليسي، فرانسوي، آلماني، چيني (دو سايت)، روسي، ژاپني، و كره اي افتتاح شده و به اطلاع رساني مشغولند.

از آنجا كه دارنده وبلاگ اسناد فارسي به پژوهشهاي آن پروژه علاقمند و در ارتباط ميباشد، پايگاه آزمايشي فارسي زبان پروژه بین المللی دون هوانگ را راه انداخته تا پس از طي مراحل رسمي در زير مجموعه يك نهاد پژوهشي مشغول بكار شود.

جدیدی‏گری در آسیای میانه

آشنایی مسلمانان روسیه با اروپا، باعث جنبش‏های‏ روشنگرانه و تجددخواهی شد که آخرین و مهم‏ترین آنها جنبش جدیدی بود.

 جنبش جدیدی در ابتدا در مناطق اروپایی روسیه چون‏ کریمه و تاتارستان،و سپس در میانه راه،در قفقاز شمالی و جنوبی و در پایان در آسیای‏ میانه رواج یافت.

 دولت روسیه که با شکست تاتارها در سال 1492 م/ 897 هـ.امپراتوری روسیه را بنا نهاد، به تدریج‏ سرزمین‏های قفقاز را از ایران و سرزمین‏های آسیایی میانه‏ و مرکزی را از بقایای خانات جغتای و جوجی ستاند و به‏ تدریج امپراتوری خود را به اوج و سعت سرزمینی رساند. از آنجا که اکثریت مردم امپراتوری را نه اسلاوها بلکه‏ مسلمانان بیشتر ترک تبار تشکیل می‏دادند.

 

 

ادامه نوشته

بازرگانان هندی‏ و سقوط صفویه

نوشته: خوان کوله

ترجمه: محسن جعفري مذهب

استفن فردریک دیل: بازرگان هندی و تجارت اوراسیا 1600-1750 م/1008-1163 هـ، کمبریج: انتشارات دانشگاه کمبریج،۱۹۹۴ ،۱62 ص.

Trade Eurasian The and Merchants Indian Cambridge ، Dale Fredric Stephen ،1750-1600 Cambridge ، Civilization Islamic In Studies . pp 162، 1994، Press University Cambridge

استفن دیل تاریخ‏نگار آسیای جنوبی در دانشگاه‏ ایالتی اوهایو است که موفق به گردآوری دو رساله در این‏ کتاب کم حجم شده است. نخستین رساله، مقاله‏ای‏ تحلیلی، دربارهء دسته‏های بازرگانان هندی در امپراتوری‏های مغول (هند) و صفوی، و در خانات آسیای‏ میانه است. .

ادامه نوشته

گذرى بر كتاب مراسلات در باب آسياى مركزى

مراسلات در باب آسياى مركزى، به كوشش محمد حسن كاووسى عراقى، تهران، مركز مطالعات آسياى مركزى و قفقاز (وزارت امور خارجه) 1373ش.

با انعقاد قرارداد تركمانچاى در سال 1243هـ./ 1828م، سلطه روسيه بر قفقاز و ماوراى آن تثبيت شد. از اين پس روس ها چشم به تركستان دوختند و مرحله به مرحله در آن رخنه كردند. دست نشانده كردن خان هاى خيوه و بخارا، روس ها را به مرزهاى ايران رساند و در نوار مرزى دست به تعرّض گشوده از كراسنو و دسك روى به شرق آورده و سرانجام مرو را در سال 1299هـ/ 1881م ب تصرف درآورده و با افغانستان [و انگلستان] همسايه شدند. شكست فضاحت بار قواى ايران از تركمانان در سال 1277هـ/ 1860م و در نبرد مرو، عملاً به منزله از بين رفتن حاكميت ظاهرى ايران بر تركستان بود. دولت ايران كه خود را آماده نبرد ديگرى با روس ها نمى ديد، قصد اعتراض به حركات روس ها را داشت، اما مى خواست ابتدا حمايت انگلستان را به دست آورد. پس از آنكه از حمايت جدى و آشكار انگلستان نا اميد شد، طى معاهده آخال در سال 1299هـ/ 1881م از همه حاكميت خود بر آن سوى رودهاى هرى رود، تجن و اَترك چشم پوشيد. (1)

ادامه نوشته

جامع التواريخ (تاريخ سلاطين خوارزم)

جامع التواريخ (تاريخ سلاطين خوارزم) رشيدالدين فضل الله همداني، تصحيح دكتر محمد روشن، مركز نشر ميراث مكتوب، 1389

خوارزمشاهیان را اعقاب انوشتکین غرجه بودند که او غلام بلکاتکین و او غلام سلطان ملکشاه سلجوقی بود. سلطان ملکشاه پس از بلکاتکین منصب تشت داری را به او داد و از آنجا که مالیات خوارزم مختص تشت دار بود او نیز شحنه خوارزم شده او تا آخر عمر این مقام را داشت پس از او پسرش قطب الدین محمد در زمان سلطان برکیارق والی خوارزم شد و از آن زمان او را خوارزمشاه خواندند. او از سال 491 – 523 هـ/ 1098 – 1128 م خوارزمشاه بود.

ادامه نوشته

درباره "هزار سال بزي"

نوشتة آقای باقر باقری زرین در شمارة تابستان 1382 نامة فرهنگستان دربارة عبارت "هزار سال بزی" مرا بیاد سکه ای انداخت که در سال 610 هجری در اوزگند ضرب شده است. و. ن. ناستیش در مقالة "درهم گرسنگی اوزجند بسال 610 هجری : سکه ای از گورخان ختایی؟" که به ششمین کنفرانس سکه شناسی روسیه در سال 1998 ارائه داد، سکه هایی ضرب اوزجند را معرفی کرده است.

روی سکه :

متن: لااله/ الله وحده/ لا شریک له

حاشیه: بسم الله ضرب هذا الدرهم فی بلدة الاوزجند سنة عشر و ستمائه

پشت سکه:

متن: خان خانان عمرش باد هزار سال تا ولایت گرسنه سیر شود

حاشیه: عدلی بسم الله ضرب هذا الدرهم فی بلدة الاوزجند سنة عشر و ستمائه

ادامه نوشته

اندخوی

اَنْدْخوي‌، يا اندخود، شهري‌ در استان‌ فارياب‌ در شمال‌غربى‌ افغانستان‌. اين‌ شهر در 65 و 6 طول‌ شرقى‌ و 36 و 57 عرض‌ شمالى‌ در حاشية صحراي‌ قراقوم‌ و كنار آب‌ اندخوي‌ واقع‌ شده‌ است‌.

در متون‌ تاريخى‌ و جغرافيايى‌ نام‌ آن‌ به‌ صورت‌ نخذ (طبري‌، 7/94)، اَنْخذ (اصطخري‌، 270)، اندخُذ (ابن‌ حوقل‌، 2/443؛ ادريسى‌، 1/479)، انتخذ و اندخو ( حدود العالم‌، 309، 599)، و اندخوذ (مقدسى‌، 347؛ سمعانى‌، 1/360) هم‌ آمده‌ است‌ (نيز نك: منهاج‌، 1/308؛ ابن‌ اثير، 12/186). كهن‌ترين‌ يادكرد از اين‌ شهر به‌ صورت‌ نخذ، از سدة 2ق‌/8م‌ است‌ كه‌ طبري‌ در وقايع‌ سال‌ 116ق‌/734م‌ از آن‌ نام‌ مى‌برد (همانجا). در سدة 4 ق‌/10م‌ رستاق‌ انخذ جزو منطقة جوزجان‌ و مركز آن‌ اشترج‌، شهر كوچكى‌ در بيابان‌ بود كه‌ 7 قريه‌ داشت‌ (اصطخري‌، 271؛ نيز نك: ابن‌ حوقل‌، 2/429).

ادامه نوشته

اسلام‌‏‎ در چين

هرچند در سيزده سده‌ گذشته، اسلام‌‏‎ بيشتر‏‎ در‏‎ ‏‎ميان مردم‌‏‎ ‌‏‎ معروف‌‏‎ به "هوي" تبليغ شد، بسياري‌‏‎ از‏‎ ‏‎ مومنان‌‏‎‏‎ به‌ آن از‏‎ مسلمانان‌‏‎ ترك و‏‎ هند و‏‎ اروپايي‌ مرزهاي‌‏‎ آسياي‌‏‎ مركزي‌‏‎ چين‌‏‎ هستند. ‏‎هوي جيائو (آموزه‌‏‎ هويي) ‏‎كلمه‌اي‌ ‌‏‎ بود كه اول‌ بار براي‌‏‎ اسلام‌‏‎ ‏‎ بكار رفت، كه‌‏‎ شايد از كلمه چيني‌‏‎كهن‌تري‌‏‎ كه‌ براي ناميدن‌‏‎ اويغوران‌ بكار مي‌رفت‌‏‎ آمده ‎باشد. براساس‌‏‎ تخمين منطقي، آمار ملي سال 1990 چين، تعداد كل جمعيت مسلمان حدود 6/17 ميليون نفر است كه شامل هوي (8602978 نفر)، اويغور (7214431 نفر)، قزاق (1111718 نفر)، دونگ شيانگ (373872 نفر)، قرقيز  (141549 نفر)، سالار (87697 نفر)، تاجيك (33538 نفر)، ازبك (14502 نفر) يونان (12212 نفر)، و تاتار (4873 نفر) مي گردد. اكثر هوي ها به زبانهاي چيني، تبتي، سخن ميگويند. ترك زبانان شامل اويغورها، قزاق ها، قرقيزها، ازبك ها، و تاتارها هستند. گويش وران تركي – مغولي شامل دونگ شيانگ، سالار و يونان هستند كه در كوهستانهاي گانسو و باريكه هشي سكونت دارند. و تاجيكها كه زبانشان از گونه هاي هند و اروپايي است.  

ادامه نوشته

آرشيوها و كتابخانه ها در ازبكستان

آشنايي با نحوة كار آرشيوها و كتابخانه هاي كشور هاي صاحب اسناد و كتابهاي مرتبط با ايران، بويژه در آسياي مركزي و روابط متقابل ايران و ماوراءالنهر، يكي از دل مشغولي هاي نگارنده است. آشنايي كوتاه با آرشيو و كتابخانه هاي ازبكستان كه در سفر كوتاه سال 1999م/ 1378 ش ميسر شد، پس از آن با پي گيري تجربيات ديگران، ادامه يافت. و اينك بخشي از آن تجربيات، براي استفادة ديگر هم وطنان، منتشر مي گردد. در ادامه، چهار گزارش از كتابخانه ها و آرشيوهاي ازبكستان مي آيد كه مربوط به سالهاي گذشته است و هر كدام گوشه اي از وضعيت مراكز اطلاع رساني آن كشور را مي نماياند. البته نگاه اين چهار گزارشگر يكسان نيست . نگارنده بعنوان تاريخ پژوه و شايد اطلاع رسان، از سوي ايران به آنجا رفته بود، و حساسيت ازبكان به ما ايرانيان پنهان كردني و انكار پذير نيست. البته ما (سياستگذاران و سياستمداران ما) در اين پندار سازي بي نقش نيستيم. گزارشهاي اديب خالد، كريستينه اوانس، و شوشانا كلر از نگاه پژوهشگري غربي نوشته شده اند كه به لطف فروپاشي شوروي پايشان به ازبكستان باز شده و البته هم دلارهاي سبزتري دارند و هم حساسيت منطقه اي ازبكان را برنمي انگيزانند. در توصيف وضعيت بلبشوي آرشيو هاي منطقه نيز يكي به ميخ مي زنند و يكي به نعل. هرچه باشد باز هم قصد دارند به آنجا برگردند. در گزارش نخست، ممكن است به بعضي نكات اشاره شده در گزارشهاي بعدي پرداخته و تشريح شود كه حتمأ بدليل يكي بودن گزارشكر و نويسندة مقاله (يعني نگارنده) مي باشد.

 

ادامه نوشته

شنيدن اشعار لايق شيرعلي

اشعار لايق شيرعلي شاعر بزرگ و معاصر تاجيكستان (۱۹۴۱ - ۲۰۰۰) را با صداي خودش بر نشاني زير ميتوان شنيد. ارزش شنيدن دارد:

http://www.termcom.tj/index.php?menu=bases&page=loiq_music_4&lang=toj

دیوان لغات الترك

محمودبن الحسین‌بن محمد كاشغری، دانشمند بزرگ ترك و لغوی قرن پنجم هجری كه اثرش «دیوان لغات‌الترك» یكی از برجسته‌ترین آثار ثبت شده زبان تركی و همچنین یك منبع عمده برای تاریخ مردم ترك زبان است. به نظر می‌رسد كه او از بلاساغون كه در سواحل جنوبی ایسیك گؤل قرار دارد در یك خانواده شریف كه با خاندان قراخانی مرتبط بوده‌اند به دنیا آمده است. كاشغری عمیقا به آموزش و فرهنگ اسلامی وابسته بوده و در این‌باره خود می‌گوید كه قبل از اینكه به بغداد برود سفرهای زیادی به سرزمین‌های ترك‌نشین داشته است. احتمال دارد كه نزاع‌های داخلی همین سلسله قراخانی سبب این مسافرت‌ها و مهاجرت‌ها شده است. ....

ادامه نوشته

روسيه و دنياي اسلام در آرشيوهاي اوراسيا

امروز 10 آذر ۱۳۸۶برابر با اول دسامبر ۲۰۰۸، كارگاه آموزشي مطالعات آرشيوي بين روسيه و دنياي اسلام،
در دانشگاه كلمبياي نيويورك برگزار خواهد شد. شايد آگاهي از برنامة اين كارگاه بي فايده نباشد:
 
"كارگاه آموزشي: روسيه و دنياي اسلام در آرشيوهاي اوراسيا"
"Russia and Islam in the Archives of Eurasia: A Workshop"

ادامه نوشته

دستخط فارسي آرمينيوس وامبري

امروز دوستم ميكلوش شاركوزي كتاب مجموعه مقالات دومين همايش آرمينيوس وامبري را كه در سال 2005 در شهر دوناسردوهي جمهوري اسلواكي منتشر شده بود برايم آورد . موضوع مقالات دربارة آرمينيوس وامبري شرق شناس مشهور مجاري است كه كاري به آنها ندارم . طرح روي جلد (كه البته ربطي به مقالات مجموعه ندارد و تنها از جهت تزئين آمده) دست نوشتة وامبري است از الفباي مخفي ساخته شده بدست او براي نوشتن خاطرات سفر ايراني او و البته بزبان مجاري و خط فارسي . جالب آنكه برخي كلمات مانند يك البته فارسي است در كنار كلمات مجاري. بعدها دربارة اين يادداشتها بيشتر خواهم نوشت . فعلأ عكسي از آن را ببينيد.

http://www.kateban.com/picman/pics/98.jpg

درگذشت خانم موکمینووا

از دوستی شنیدم ( و هنوز مطمئن نیستم ) که خانم راضیه گالیوا موکمینووا رئیس گروه تاریخ آکادمی علوم ازبکستان درگذشته است . ایشان پژوهشهایی در زمینة تاریخ ماوراءالنهر در دورة تیموریان و ازبکان داشت و بر روابط متقابل ایران و توران در آن دوره ها کار میکرد . ایشان را که تسلطی بر اسناد فارسی مرتبط با روابط ایران و ماوراءالنهر در دوره های میانی بویژه ازبکان و صفویان داشت در تاشکند و تهران دیده بودم . بنظر میرسد تنها یک مقاله از ایشان بزبان فارسی منتشر شده باشد ( مجموعه مقالات ایران و توران ، وزارت امور خارجه : 1381 ) که آنهم با نام اشتباه برای ایشان و بدی ترجمه همراه بود . یادش گرامی .

درگذشت مورخ هنر سغديان

باريس ايليچ مارشاك Boris Ilich Marshakدر 9 جولاي 1933ميلادي / 18 تير 1312 شمسي در لنينگراد بدنيا آمد و 38 روز پيش در روز 6 مرداد / 28 جولاي در پنجيكنت تاجيكستان از دنيا رفت .