جدیدیگری در آسیای میانه
آشنایی مسلمانان روسیه با اروپا، باعث جنبشهای روشنگرانه و تجددخواهی شد که آخرین و مهمترین آنها جنبش جدیدی بود.
جنبش جدیدی در ابتدا در مناطق اروپایی روسیه چون کریمه و تاتارستان،و سپس در میانه راه،در قفقاز شمالی و جنوبی و در پایان در آسیای میانه رواج یافت.
دولت روسیه که با شکست تاتارها در سال 1492 م/ 897 هـ.امپراتوری روسیه را بنا نهاد، به تدریج سرزمینهای قفقاز را از ایران و سرزمینهای آسیایی میانه و مرکزی را از بقایای خانات جغتای و جوجی ستاند و به تدریج امپراتوری خود را به اوج و سعت سرزمینی رساند. از آنجا که اکثریت مردم امپراتوری را نه اسلاوها بلکه مسلمانان بیشتر ترک تبار تشکیل میدادند.
آشنایی مسلمانان روسیه با اروپا، باعث جنبشهای روشنگرانه و تجددخواهی شد که آخرین و مهمترین آنان جنبش جدیدی بود. از آغاز سدهء نوزدهم روشنفکران مسلمان روسیه دست به ایجاد نظام نوین آموزشی زدند که مهمترین ابزارشان در مرحله نخست چاپ و سپس نشریه و مدرسه بود. مدارسی که در تقابل مکاتب سنتی اسلامی و مدارس اروپایی روسی بود. بر این مدارس اصول جدید حاکم بود که مهمترین آن عبارت بود از:
1- نگاهی نو به تاریخ،ظهور نقد تاریخی منابع.
2- اسلام به مثابه نیروی فرهنگی.
3- اصول جدید تعلیم و تربیت.
4- اهمیت اجتماعی زن،حمایت از حقوق زنان.
5- توسعه و پیشرفت با تکیه بر ضدیت با غرب مسیحی و شرق کافر(چین و ژاپن)
پیشگامان گاین نهضت کسانی بودند چون عباسقلی آقا باکی خانف (94 17-1848 م/ 1208-1264 هـ)، میرزا فتح علی آخوندزاده (1812-1878 م/ 1227-1295هـ)، چوکان ولی خانوف ( 1835-1865 م/ 1251-1282هـ)، میرزا کاظم بیک (1802-1870 م/1217 -1287 هـ) و پس از آنان چهرهایی چون شهاب الدین مرجانی (1818- 1889 م/1233 -1306هـ.)، عبد القیوم نصیری (1825- 1902 م/ 1240-1320 هـ.)، حسن بیک زردابی (1837- 1907 م/ 1253-1325 هـ.)، عالم جان بارودی (1857- 1921 م/1273 -1339 هـ.)، رضاء الدین فخر الدین (1859-1936 م/ 1275-1355 هـ.)، منور قاری (1880-1933 م/ 1297-1352 هـ.)، محمود خوجا بهبودی(1874- 1919 م/1291-1337 هـ.)،عبد الرئوف فطرت(1886- 1938 م/1303-1357 هـ.) و آخر سر احمد مخدوم دانش (1826-1897 م/1241 -1305 هـ) و صدر الدین عینی (1878-1954 م/ ۱295 هـ-1333 ش).اما بیتردید نام اسماعیل بیک گاسپرینسکی (1851-1914 م/1267 -1332 هـ) چون ستارهای بر تارک این جنبش میدرخشد. او با انتشار سی ساله روزنامهء «ترجمان» در شهر باغچه سرای کریمه، زبان گویای مسلمانان روسیه بود.(۲) جنبش جدیدی در ابتدا در مناطق اروپایی روسیه چون کریمه و تاتارستان، و سپس در میانه راه، در قفقاز شمالی و جنوبی و در پایان در آسیای میانه رواج یافت. از آنجا که اکثریت مسلمان روسیه را ترک تباران تشکیل میدادند، زبان این جنبش ترکی بود و فقط آثار کمی از جدیدیان فارس زبان قفقاز (چون طالب اوف و مستشار الدوله) و تاجیک زبانان آسیای میانه (چون نشریه بخارای شریف و آثار صدر الدین عینی و احمد دانش) باقی مانده است. هنوز ارتباط روشنفکران دورهء قاجار و مشروطیت با جدیدیان روسیه مورد بررسی قرار نگرفته و تا آنجا که این نگارنده اطلاع دارد تا کنون هیچ مطلب مستقلی دربارهء جدیدیان به فارسی منتشر نشده است.
سیاستهای اصلاحات فرهنگی مسلمانان: جدیدیگری در آسیای میانه، پایاننامه دکترای ادیب خالد، استاد تاریخ کالج کارلتون است که در سال 1993 در دانشگاه ویسکانسین-مدیسن دفاع شده است.(۳)
از این دانشمند پاکستانی الاصل امریکایی پیشتر مقالهای با عنوان «چاپخانهدارن مسلمان در آسیای مرکزی ترازی» بدست این نگارنده ترجمه شده بود که در مجله آسیای میانه و قفقاز شماره 25 بهار 1378 منتشر شد. و نیز مقالات دیگری دارد از جمله «چاپ،انتشارات، و اصلاحات در آسیای مرکزی تزاری»، «جامعه وسیاست در بخارا 1868- 1920» و «تاشکند 1917: سیاست مسلمانان در ترکستان انقلابی» که امید است ترجمه و منتشر گردد و به شناخت ما ایرانیان از ترکستان نوین یاری رساند.
منتشره در كتاب ماه تاريخ و جغرافيا، شمارة 48، مهر 1380
