محمودبن الحسین‌بن محمد كاشغری، دانشمند بزرگ ترك و لغوی قرن پنجم هجری كه اثرش «دیوان لغات‌الترك» یكی از برجسته‌ترین آثار ثبت شده زبان تركی و همچنین یك منبع عمده برای تاریخ مردم ترك زبان است. به نظر می‌رسد كه او از بلاساغون كه در سواحل جنوبی ایسیك گؤل قرار دارد در یك خانواده شریف كه با خاندان قراخانی مرتبط بوده‌اند به دنیا آمده است. كاشغری عمیقا به آموزش و فرهنگ اسلامی وابسته بوده و در این‌باره خود می‌گوید كه قبل از اینكه به بغداد برود سفرهای زیادی به سرزمین‌های ترك‌نشین داشته است. احتمال دارد كه نزاع‌های داخلی همین سلسله قراخانی سبب این مسافرت‌ها و مهاجرت‌ها شده است. در بغداد او با بسیاری از ادیبان ملاقات كرده و در می‌یابد كه علاقه زیادی به زبان و مردم ترك دارد بنابراین ترغیب می‌شود كه دو اثر راجع به آنها بنویسد. از همین جا شروع به نوشتن كتاب دیوان لغات‌الترك (464 ه) می‌كند. بر طبق اطلاعات داخل كتاب او چهار قسمت از آن را در طول سال‌های 464 تا 476 می‌نویسد. نسخه اصلی دیوان در دست نیست اما تحریر دست نوشته منحصر به فردی از آن به تاریخ 27 شوال 664 بر می‌گردد. نسخه‌ای است با ارزش گرچه خالی از اشكال نیست. دومین اثر كاشغری دستور زبان تركی به نام «جواهرالنحو فی لغت الترك» است كه این هم مفقود شده است و از لابه‌لای نوشته‌های دیگران موجودیت آن مدلل می‌شود. سال مرگ محمود كاشغری معلوم نیست اما مزار او در غرب كاشغر، زیارتگاه مسلمانان چین است. به‌تازگی خبرگزاری مهر به نقل از یكی از خبرگزاری‌های تركیه، خبری با عنوان «پایان اسارت هزار ساله كتاب كاشغرلی» منتشر كرد. نام محمود كاشغری به شكل تركی‌اش «كاشغرلی» و نام كتابش به صورت «دیوان لغت ترك» معرفی شده است. محل دفن این كاشغری هم نه در تركستان چین، بلكه در تركیه (و حتما شهر آنكارا) معرفی شده است. از خبرگزاری تركیه و حتی خبرگزاری مهر انتظاری فراتر از این نداشتیم، اما از مركز پژوهشی میراث مكتوب انتظار نداشتیم گرفتار این كارها گردد. از مسائل نادرست تاریخی و تحریفات مسئله كه بگذریم، عكس نسخه در هر دو خبر نیز آمده است كه نام كتاب به آشكاری «دیوان لغات الترك» است و نه «دیوان لغت ترك». یعنی در این مركز پژوهشی كسی نبود كه متن خبر را با عكس كتاب تطبیق دهد؟ البته هنوز جای شكرش باقی است كه مانند یكی از پان‌تركیست‌ها ننوشت كه كاتب تنها نسخه موجود كتاب، محمدبن‌بكر بن ابوالفتح ساوجی، «از تركان شهر ساوه واقع در آذربایجان» است.
پس از نگارش
روزنامه كارگزاران نیز در روز 3 تیر 1387 خبر فوق را به‌طور بریده آورد. اما خطر بزرگ‌تر این است كه اگر تا دیروز این خبر به‌طور دیجیتال موجود بود و امید از بین رفتن ویروس، امروز (3 تیر 1387) در روزنامه كارگزاران ثبت و در آرشیوهای نشریات سراسر جهان دیده خواهد شد. میراث مكتوب كه تلاشی برای اصلاح خبر نكرد، كارگزاران را نمی‌دانم.
 
منتشره در روزنامه کارگزاران ۱۳/۴/۱۳۸۷