اسناد فارسي

نخستین آشنایی روشنفکران ماوراءالنهر با نشریه، از طریق نشریات روسها، تاتاران و قفقازیان بود. ترجمان که بدست اسماعیل گاسپرینسکی منتشر می شد تاثیر گذارترین نشریه مسلمانان روسیه بود. دیگر نشریات ترکی از ترکیه، قازان و کریمه، و نشریات فارسی زبان نیز از هند، افغانستان، مصر و ترکیه نیز به ماوراءالنهر می رسید.

در میان مناطق مسلمان نشین امپراتوری روسیه، تاتاران کریمه و قازان، و سپس مسلمانان قفقاز بدنبال چاپ نشریه افتادند. ماوراءالنهر آخرین بخشی بود که امکان چاپ نشریه را یافت.

نخستین تلاش ماموران حکومت نظامی روسها در آسیای مرکزی برای انتشار روزنامه را باید انتشار تورکستانسکی ودوموستی Turkestanskie Vedomosti (وقایع ترکستان) به زبان روسی دانست که در سال 1870 م/ 1287 ق در تاشکند منتشر شد و دو پیوست ازبکی و قزاقی نیز داشت (خالد... نشریات 146). در سال 1883 م/ 1300 ق نسخه قزاقی تعطیل و نسخه ازبکی به هفته نامه ترکستان ولایتی نینگ گازتی تغییر نام داد (همانجا). تا وقوع انقلاب 1905 روسیه، ترکستان ولایتی نینگ گازتی تنها نشریه بومی ماوراءالنهر بود که توسط روسها منتشر می شد.

آغاز نهضت بیداری ماوراءالنهر در نیمه دوم سده نوزدهم میلادی/ سیزدهم هجری، در اواخر آن سده نام جدیدیان را بر سر زبانها انداخت. جدیدیان در مقابل قدیمیان یا مکاتب سنتی سر برافراشتند و مدارس نوین را در سراسر بخشهای مسلمان نشین روسیه براه انداختند. تردید نیست که سایه اسماعیل گاسپرینسکی بر نهضت جدیدیان سنگینی می کند. او نه تنها با راه انداختن مدارس نوین در سراسر روسیه و چاپ کتابهای درسی برای آن مدارس، بلکه با انتشار روزنامه ترجمان در باغچه سرای کریمه، اندیشه های خود را (که موافق اندیشه های روشنفکران عثمانی نیز بود) در سراسر سرزمینهای روسی انتشار می داد (جعفری مذهب، ص 42). چاپ مهمترین ابزار جدیدیان در ارتقای فکری مردم ماوراءالنهر شمرده می شد (خالد "چاپخانه داران ... ، ص 133 به بعد). وقوع انقلاب 1905 روسیه راه را برای چاپ نشریات بومی فراهم آورد. ترقی نخستین نشریه ای بود که در 1906 م منتشر شد و نظر همه را به روزنامه جلب کرد. و پس از آن دیگر نشریات محلی نیز منتشر شد: خورشید، شهرت، تجار و آسیا (دانکاس، ص .. ). اما مهمترین نشریه تاثیر گذار ماوراءالنهر به زبان تاجیکی که در بخارا منتشر شد روزنامه بخارای شریف بود که به همراه پیوست ترکی خود با عنوان توران، جمعأ 154 شماره منتشر شد و مهمترین روشنفکران بخارا را با خود همراه کرده بود. روشنفکرانی چون احمد دانش، صدر ضیاء، محمود خواجه بهبودی، صدر الدین عینی، عبد الواحد منظم، از پیشگامان این راه بودند.  

وقوع جنگ جهانی نخست، انتشار نشریات ماوراءالنهر را با وقفه ای مواجه کرد و نشریات کمی فرصت انتشار یافتند. الاصلاح تنها نشریه روحانیان بود که در این دوره منتشر می شد (خالد ، نشریات ... ص 148). ناپایداری دوران جنگ جهانی، نشریات زیر زمینی مارکسیستی را نیز به صحنه آورد (همان 149).

پایان جنگ جهانی نخست با آمدن بالشویکها و تشکیل جمهوری های شوروی بخارا، ترکستان، خوارزم و سپس جمهوری های پنجگانه کازاخستان، ترکمنستان، قرقیزستان، ازبکستان و تاجیکستان همراه شد که چاپ نشریات سوسیالیستی را در پی داشت. روشنفکران جدیدی یا مانند محمود خواجه بهبودی توسط امیر بخارا بقتل آمدند و یا مانند زکی ولیدی طغان به دشمنی با دولت نوین شوروی روی آورده و یا چون صدرالدین عینی و فیض الله خوجایف و صدر ضیاء به دولت جدید شوروی پیوستند.

دو دهه سوم و چهارم سده بیستم (1920– 1940) دوره تثبیت حاکمیت شوروی و حذف و جذب تمام عناصر ناهمراه با آن بود. تعدادی از همان روزنامه نگاران مبارز دوره امیران بخارا، به بهانه های جدید به زندان افتاده و یا تصفیه شدند.

منابع :  

جعفری مذهب، محسن "جديدي گري در آسياي ميانه"  كتاب ماه تاريخ و جغرافيا، ش 48، مهر 1380؛

خالد، ادیب "چاپخانه داران مسلمان در آسياي ميانه دوره تزاري" ترجمه محسن جعفری مذهب، مطالعات آسياي ميانه و قفقاز، ش 25، بهار 1378؛

خالد، ادیب "نشريات آسياي ميانه" ترجمه محسن جعفری مذهب، رسانه، س 12 ش 3، پاييز 1380؛

دانکاس ، هلن کارر "اصلاحات سیاسی و اجتماعی در آسیای مرکزی دوره تزاری" ترجمه محسن جعفری مذهب، بخارا (زیر چاپ)؛

صدر ضیاء روزنامه صدر ضیاء تحقیق محمد جان شکوری بخارایی، تهران 1382؛

عاشوروف، دوران : فرهنگ روزنامه ها و مجله های تاجیکستان، دوشنبه 1999؛

محمد جعفری، سعید "آسیای مرکزی: وضعیت ارتباطات همگانی در پی استقلال" رسانه، تابستان 1372 صص 20 – 23

Annagurdov, M. D. “ Sovet Turkmenistanii  Metbugat Tarixi “ , Ashgabat, 1962;

Babakhanov , Aziz: Ozbek matbaasi Tarikhindan, Tashkent 1979;

Khalid, Adib: Printing, Publishing, and Reform in Tsarist Central Asia, Internaional Journal of Middle East Studies, 26 (1994) 187 – 200;

Khalid, Adib " Society and politics in Bukhara, 1868-1920” Central Asian Survey 19 (2000) 3-4, 376-396;

Kholmatov, Rostam: Farghona Nosherlari wa Nashriati (XIX asr okheri, XX asr awwalliga qadar),Tashkent 1986;

Rostamov , M.: Istoria knigoizdania v Turkestane Tashkent, 1983;

Yazberdyev, A: Iz istori bibliografirovaniia natsional’noh pechati narodov Srednei Azii vtoroi poloving XIX I pervoi chetverti XX veka, Ashkabat, 1974 ;