رياست محترم سازمان اسناد و كتابخانة ملي ايران در آغاز مهر ماه امسال (1382) سفري به بلغارستان داشتند و از جمله تحفه آن براي كتابخانة ملي، كتاب ارزشمند "كتابها، كتابخانه ها و آرشيوهاي سماكو" بود كه به كوشش خانم استويانكا كندرووا در سال 2002 در صوفيه منتشر شده و رايزني فرهنگي جمهوري اسلامي ايران در بلغارستان نيز سهمي در انتشار آن داشت.

سماكو Samoko كه در دورة اشغال بدست عثمانيان "صماقو" نام داشت از شهرهاي مسلمان نشين بلغارستان است كه پس از تصرف عثمانيان بواسطة اسلام آوردن بلغارها و مهاجرت تركان عثماني، يكي از كانونهاي مسلمانان در بلغارستان شد. در مدارس و مساجد و كتابخانه هاي اين شهردر دورة عثماني، مانند همة شهرهاي اسلامي، كتابهاي فراواني وقف شد و اوقاف زيادي براي حفظ و ترويج و تكثير آن از سوي خيران تدارك ديده شد.

سقوط دولت عثماني از سويي و تسلط دولت كمونيستي از سوي دگر، اين گنجينة نفيس اسلامي را همانند ديگر نقاط اروپاي شرقي پيام نابودي داد. آنچه اكنون در سماكو مانده، مشتي از خروار است.

 كوشش خانم كندرووا بسيار ستودني است، اما در اين كتاب جاي خالي زبان فارسي در اين كتابخانه قابل گذشت نيست. مي دانيم كه زبان فارسي نقش فراواني در اشاعة اسلام در بالكان داشت و مي دانيم كه با سقوط امپراتوري عثماني، بلغارها و ديگر اسلاوهاي جنوبي، در ادامة اسلام ستيزي و ترك ستيزي كور، همة كتابهاي اسلامي را از كنابخانه ها و مدارس و مساجد پاكسازي كردند. اما حتي آن اندك كتاب فارسي و آثار ايراني نيز بچشم نيامده و بلكه عمدأ مورد غضب و چشم پوشي قرار گرفتند. نمونة خوبي از آن را در اين كتاب مي بنيم.

از جمله واقفان كتاب در اين شهر عمر آغاپاسبان زاده است كه فهرست كتابهاي وقفي او در همين كتاب (ص 172) آمده و مهر وقف او و عضو ديگري از خانواده اش با سجع "وقف هذا الكتاب عمر آغا المشهور پاسبان زاده" و "وقف رقيه خاتون والدة پاسبان زاده سيد عثمان پاشا" در صفحة 221 آمده، و با كمال تعجب، هم در زير همان صفحه و هم در زير اين مهرها با حروف سيريلي آمده: "پاسبان اوغلي". نمي دانيم رايزني فرهنگي ما در بلغارستان كه هزينة چاپ اين كتاب را داده از اين موضوع خبر داشته يا نه! و در هر دو صورت واي بر ما.

ياد مثل معرف كبوتر كاظمين افتادم كه دانة بغداد مي خورد و بر گنبد كاظمين مي نشست. البته ناگفته نبايد گذاشت كه در كتاب "شاهكارهايي از كتابخانه هاي عثماني در بلغارستان در سده هاي 18 و 19 ميلادي" كه در سال 1999م/ 1378 ش از سوي كتابخانة ملي بلغارستان و بدون ياري رايزني فرهنگي ايران به چاپ رسيد مهرها درست و با نام "پاسبان زاده" منتشر شده بود.

 

منتشره در گزارش میراث ، آذر و دي 1386