میرمعزالدین حسینی قزوینی از علمای اواخر دوره صفوی بود که در قزوین اقامت داشت. میر معزالدین کتابخانه مفصلی داشته که همانند دیگر کتابخانه های قدیمی گرفتار غارت ها و تقسیمات شده و آخرین بازمانده آن شامل 25 جلد در اوایل سال 82 به کتابخانه ملی ایران اهدا شد.

 میر معزالدین که سال های حکومت افغانان را در قزوین و تحت حکومت شاه طهماسب دوم بسر می برد توانست کتابخانه خود را از بلایای وازده بر دیگر کتابخانه های عصر صفوی در امان دارد. با رانده شدن افغانان از ایران و به قدرت رسیدن ظاهری طهماسب دوم و سپس عباس سوم، که حکومت اصلی به دست نادر افشار قرار داشت و مقدمات به تخت نشینی خود را تدارک می دید. و سرانجام در 1148 ه شورای مغان سلطنت صفویه را ملغی و نادر را به شاهی ایران برقرار داشت. یکی از مهمترین اقداماتی که به نادرشاه انتساب یافته است لغو اوقاف عصر صفوی است که جای بحث فراوانی دارد.

 ظاهرا پیش از به رسمیت شناخته شدن سلطنت نادرشاه، ترس از این اقدامات آغاز شده بود. وقف یکی از راه هایی بوده که متمولین و اشراف قدیم برای در امان ماندن اموال خود و تضمین مالکیت برای فرزندان خود در نظر داشتند. وقف خاص، ضمن در امان نگاه داشتن مال از غارت و مصادره، حکومت را به حفظ وضعیت وقف موظف می ساخت.

 میر معزالدین قزوینی برای حفظ کتاب های خود و گذاشتن آنها برای اولادش، آنها را وقف خاص اولاد خود نمود. جالب است که زمان این وقف دقیقا یکسال پیش از به سلطنت نشستن نادرشاه است و نشان از عاقبت اندیشی میر معزالدین دارد. از وقف نامه این کتاب ها خبری ندارم و تعداد آنان نیز مشخص نیست.

 بر صفحه اوّل کتاب مختصر نافع اهدایی به کتابخانه ملّی نوشته شده:

 بسم الله الرحمن الرحیم

 کتاب مختصر نافع از جمله یکصد و هشتاد کتاب است که وقف و اختیار آن با کمترین میرآصف حسینی است.

 

صفحه اول کتاب مختصر نافع و نقش مهر سیدعلی میرمعزّی

 ظاهرا این کتابخانه بعدا تا 5000 جلد افزایش یافته و متأسفانه در جریان جنگ جهانی دوم که قزوین به تصرف روس ها درآمد، خانواده میرمعزالدین درِ کتابخانه را تیغه کرده پنهان ساختند و در سال های جنگ از قزوین خارج شدند. با خروج روس ها از ایران و بازگشت خانواده میر معزّی به قزوین و باز کردن در کتابخانه، متوجه رطوبت چند ساله در کتابخانه شدند که متأسفانه دیگر خارج از استفاده و مرمت بود. کتاب های سالم بود و آنهم به افراد دیگری واگذار شد و باقیمانده آنها در فروردین سال 1382 از سوی جناب آقای سیدعلی میر معزّی ساکن قزوین که از نوادگان میر معزالدین قزوینی هستند به کتابخانه ملی ایران اهدا شد.

 در نوشته حاضر به معرفی نسخه های نفیس این مجموعه می پردازیم، با ذکر این نکته که به علت کمبود وقتِ در اختیار داشتن نسخه ها، اطلاعات کامل ثبت نشد:

 

1.: طراوة اللطایف ترجمه فارسی طرایف رضی الدین حلی (کتابت 1054) بدون صفحه شمار (حدود 200 برگ) اندازه کاغذ 250×180 م م، اندازه سطور 180×110 م م، تعداد سطور 18

 علی بن حسن الزواری مترجم کتاب درعلت ترجمه کتاب می نویسد:

 اما بعد بدان ای طالب راه حق که کتاب طرائف در مذهب طوایف از بدایع تألیفات... سیدرضی الملة والدین علی بن طاووس الحسنی الفاطمی السلمانی الداودی است... که در آن طریقه حق امامیه را مبین و هویدا ساخته... اما چون تألیف آن به لغت فصیحه عربیه بوده و بر فارسی زبانان سهولت چهره نمی گشود به خاطر فاتر افقر عبادالله علی بن حسن الزواری... خطور می کرد که به قدر توانایی به لغت فارسی مترجم سازد به جهت عموم فایده تا همه کس محظوظ تواند شد از آن مایده لیکن جرأت نمی نمود در آن، تا بعضی از برادران دینی و دوستان یقینی گفتند که تو در طلب تحفه نفیسه بودی که تحفه درگاه معلی سازی هیچ تحفه نفیستر از کتاب طرایف نیست گاهی که آن را مصحح نموده مترجم سازی زیرا که دست تصرف کس بدان نرسیده و ذوق حلاوت آن را دیگری نچشیده. درین اندیشه بود که منادی غیبی نیز صدایی رسانید به این مضمون. پس لازم شد که سمع قبول چهره آن را حسن کلام بیاراید... بنابر این متصدی این خدمت شد به جهت رسم خزانه عامره اعلی حضرت شاه دین پناه.... ابن المظفر شاه طهماسب الصفوی الحسینی بهادرخان... امید که مقبول نظر کیمیا اثر گشته ثواب آن روزگار فرخنده آثار عاید گردد بمنه و جودِهِ. و این ترجمه تسمیه یافت به طراوة اللطایف در ترجمه کتاب طرایف و من الله التوفیق...

 

انجامه کتاب:

 اتمام داده مصنف کتاب طرایف قدس الله روح الطاهره آنرا در روز سه شنبه پانزدهم ذی الحجه در سال هفتصد و یکم از هجرت. و بتوفیق و عنایت الهی و به یمن برکت حضرت رسالت پناهی و آلِ هدایت انتباهی. ترجمه، نظم. این طرفه کتاب در ششم ماه رجب در نهصد و شصت و یک به اتمام رسید امید از کرم بلاغایت حضرت عزت آنکه مولف و مترجم و مطالعه کنندگان و سعی نمایندگان در اصلاح آن و نویسندگان از اهل ایمان را اجر جمیل و ثواب جزیل کرامت فرماید و از شفاعت سیّد انام و آل کرام علیهم الصلوة والسلام بی بهره نگذارد. یا آله العالمین و یا خیر الناصرین به رحمتک یا ارحم الراحمین و صلی الله علی محمد و آله اجمعین.

 

تمت الکتاب بعون الملک الوهاب فی شهر شعبان المعظم سنه اربع و خمسین و الف.

 بر صفحه اوّل و چندین صفحه در وسط کتاب با قلم قرمز عبارت وقف به صورت مورّب بر صفحات نوشته شده و بر صفحات اوّل و آخر نیز مهر وقفی میرمعزالدین الحسینی ثبت شده است:

 فمن بدله بعد ما سمعه

 فانما اثمه علی الذین یبدلونه والله

 سمیع علیم واقفه معزالدین الحسینی

 1147

 

2: قواعدالاحکام (کتابت 1056 ق)

 بدون صفحه شمار (حدود 200 برگ) اندازه 285 × 190 میلی متر، 11 سطر، اندازه سطور 85×100 م م

 بعضی صفحات به هم چسبیده. برگ اول افتاده

 انجامه:

 تم الجزوان من کتاب قواعد الاحکام فی مسائل الحلال و الحرام من جملة مصنفات شیخ جمال الدین مطهر حلی رحمه الله علی ید اضعف عبادالله الغنی تراب اقدام ائمه اثنی عشر علیهم السلام شفیع بن حاجی الغ بیک قزوینی فی التاریخ یوم الاربعا ستة عشر شهر صفرختم بالخیر و الظفر سنة ست و خمسین والف من الهجرة النبوته المصطفویه صل

 صفحه پایانی کتاب مختصر نافع

 

 3: [معرفت احکام شرعیه] محمدباقر سبزواری

 اندازه 187 × 120 م م افتادگی از آخر

 از محمدباقر بن محمد مؤمن خراسانی معروف به محقق سبزواری چندین کتاب شناخته شده اما کتاب حاضر کتابی است در احکام شرعیه به زبان فارسی.

 آغاز: بسم الله الرحمن الرحیم

 در این اوان سعادت نشان که از میامن اشراقات انوار اقبال اعلی حضرت شاهنشاه... شاه عباس ثانی... عرصه جهان به انوار معدلت واحت منور است.... به خاطر فاتر فقیر محمدباقر السبزواری رسید که کتابی در معرفت احکام شرعیه ضروریه به عبارت فارسی بنویسد تا نفع آن جماعتی را که از معرفت لغت عربی عاری باشند شامل باشد بر وجهی که مشتمل باشد در مسایل خلافیه بر آنچه در نظر این فقیر اصح و اقوی است...

 مهر وقف میر معزالدین بر ابتدای کتاب ثبت شده است.

 

 4: نیل المرام شیخ مفید

 بدون صفحه شمار (حدود 250 برگ) اندازه 200×145 م م

 آغاز: بسم الله الرحمن الرحیم..

 و این کتاب را نیل المرام فی المذهب الائمة علیهم السلام نام نهادم و تمام این تألیف در پنجاه و پنج کتاب و دویست و شصت باب جمع می آید والله الموفق للصواب.

 انجامه:

 قد وقع علی ید الحقیر الفقیر سیدحسن ولد سیادت پناه میرعلی اکبر سبزواری الاصل ساکن دستجرد بابا منصور به تاریخ روز دوشنبه دوازدهم شهر جمادی الثانی سنة 1097 من الهجرت [کذا] نبویه سمت تحریر یافته که بر محمد و آل محمد تحفه صلوات

 مهر وقف میرمعزالدین بر اول و آخر کتاب خورده است

 بر روی جلد کتاب (رو و پشت) مهر صحاف با سجع «یا قاضی الحاجات» نقش بسته است.

 

5: شرایع الاسلام کتابت 1115 ق

 بدون صفحه شمار (حدود 200 برگ) 200× 150 م م

 انجامه: تمت الکتاب بعون الملک الوهاب علی ید العبد الحقیر الفقیر الی الله مرتضی بن مرادخان آکوجانی... فیسنه 10115.[کذا]

 یادداشت العبد المذنب العاصی الفانی مرتضی سنه 10120[کذا]

 مهر مالکیت با سجع: پیر بنده مرتضی علی 1210

 

 6: مختصر نافع

 

اندازه 200×145 م م 13 برگ آخر بریدگی با قیچی

 انجامه: تم الکتاب... و انا العبد الاقل ابن میر محمد طاهر بهاءالدین الحسینی فی تاریخ یوم الاربعا 32 شهر آبان ماه [کذا]

 نقش مهر معزالدین حسینی

 

7 : [زندگانی امیرالمؤمنین و امام حسن] کتابت 1117 ق

 از آغاز افتاده حدود 80 برگ

 اندازه 180×120 م م

 انجامه:

 تم الکتاب بعون الملک الوهاب تحریرا فی 29 شهر شوال المکرم سنه 10117 [کذا]

 اقل العباد کثیرا سهو و نسیان محمد جعفر الموتی امید که سهو و نسیان را به نظر عاطفت اصلاح کنند

 

 8:۱: شرح تصریف

 حدود 50 برگ 200 × 155 م م

 

8:۲: تصریف

 حدود 20 برگ شاید از سده 13 ق

 مهر مالکیت دایره با سجع بنده شاه ولی

 اقل عبادالله مراد علی

 مهر مالکیت دایره با سجع عبدالغافل المغفول..

 مهر مالکیت دایره با سجع بنده درگاه جان محمد

 1081[؟]

 

9 : مرات المستهلین

 بدون صفحه شمار (حدود 30 برگ) 125 × 200 م م

 12 سطری

 مهر وقف میر معزالدین بر آغاز نسخه

 آغاز: بسم الله الرحمن الرحیم

 اهلّه بصائر حامدین  و اجلّه ضمائر شاکرین 

 صورت اقمار کمال و هیأت اشتهار حال نپذیرد الا به فیض نور سپاس قادری جل و عزکه...

 بخاطر فاتر مستعفر درگاه احدی و مستظهر بارگاه صمدی ابن محمد مهدی ابوالمفاخر نظام الدین محمد هادی الحسینی العلوی الصفوی الملقب به شاه میرزا رسید که آنچه بجهت دَفع مکان و بلیّات و حصول طاعات و مبرّات در هر ماه نو می باید دید و اشکالی که در رؤیت هلال باید نظر بر آن نمود و دعاهایی که در همه ماهها و ماهی مخصوص باید خواند با ذکر خلافی که در تحدید کمیت وقت هلال شده و استحباب دعای هلال و امتداد وقت و آداب آن از کتب ادعیه و غیرها استباط نموده جمع نماید... و آن را مسمّی به مرآة المستهلین گردانید...

 در پایان مخمّسی ناقص با آغاز:

 یار دین بردن ما بر دل خود آئین کرد  قصد دل بردن ما داشت که او خود بین کرد 

برقع از روی برانداخت مرا بی دین کرد  ناگهان یار مرا دید و به من همچین کرد 

گرنبودش سر من از چه بمن همچین کرد  

 

 10 : شرح لمعه ج 1 (اواخر سده 12 ق)

 بدون صفحه شمار (حدود 250 برگ) 300 × 200 م م

 انجامه:

 قدتم الجزو الاوّل من الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة و یتلوه فی الجزء الثانی کتاب الاجارة علی ید مصنفها العبد المحتاج الی رحمة اللّه زین الدین بن علی بن احمد الشامی العاملی

 مهر مالک باسجع: عبده الراجی ملا احمد

 

11 : آ داب المؤمنین فی معرفة اصول الدین (سده 13)

 اندازه 205 × 115 م م بدون صفحه شمار (حدود 200 برگ)

 تعداد سطر 14 اندازه 150 × 75 م م

 آغاز: بسم الله الرحمن الرحیم

 واجب شناس سپاس و ستایش...

 که فاتحه کتاب مستطابش حمد و ثنای...

 و بعد غرض از تسوید و ترقیم این شکسته ارقام آنکه چون مطلب از ایجاد عالم و خلقت اولاد آدم شناخت و معرفت حق تعالی جل شأنه بود... بنابراین اقل بل لاشینئ فی الحقیقه ابن جعفر اراده کرده که جمع و تألیفی مشتمل بر قواعد اصولیه و آداب وفرایض نماز یومیه و واجبات و مندرجات آل و... که هر مؤمن و مؤمنه از آن انتفاع یابد و در هنگام اجابت دعوات مسوّد این حروف را به دعای خیر یادآور نماید و این رساله به آداب المؤمنین موسوم گردید...

 یادداشت صفحه آخر

 در وقت تحویل سال این دعا را سیصد و شصت مرتبه باید بخواند تا به سال آینده از بلا ایمن باشد بعون الله تعالی:

 یا محول الحول والاحوال  حول حالنا الی احسن الحال 

 اگر به عربی نتواند گفت به پارسی گوید:

 ای گرداننده ماه و سال  حال ما را بگردان به بهترین حال 

  اگر پارسی نتواند ترکی گوید:

 ای آی ایلی دوندرون الله  حالمز مدندن یک اولسون انشاء الله 

 مهر مالک بیضی با سجع: بنده آل علی حسن قلی

 

12 : تفسیر شاهی، ابوالفتح حسینی (سده 13)

 بدون برگ شمار (حدود 150 برگ) 205 × 145 م م

 یادداشت صفحه اول: صاحبه و مالکه المحتاج الی رحمة الله الصمد ابن الفاضل الحسینی السید محمد عفی عنهما بمحمد و آله الطاهرین

 (مهر دایره پاک شده)

 

۱۳:۱: مجموعه

 بدون برگ شمار (حدود 150 برگ) 210 × 150 م م

 الف: عوامل جرجانی 16 برگ

 تمة الکتاب فی 17 شهر رجب المرجب سنة ؟124

 این کتاب یادگار ملا چراغعلی

 فی هشتم ذی الحجه سنه 1245

 

 13:۲: شرح انموذج جار الله

 حدود 50 برگ

 مهر مالک مربع: عبده الراجی محمد حسن

 

13:۳: صمدیه

 انجامه: قد وقع الفراغ من تسوید هذه الرسالة الصمدیه الموضوعة بعیدالصمد بعون الله الملک الصمد السرمد لیلة الخمیس و الخامس لیلة شهر صفر المظفر فی ید العبد الاقل المذنب العاصی قربانعلی بن کربلایی رضا سنة ؟[کذا]

 کتابی نوشتم به صد عز و نار  که ترسم فروشند بهای پیاز 

 تحریرا فی حشتم [کذا] ذا الحجه سنة 1245

 

۱۳:۴: حاشیه ملا عبدالله حدود 30 برگ

 مهر مستطیل مالک عبده الراجی محمد حسن

 

 14 : فواید الصمدیه

 بدون برگ شمار (حدود 50 برگ) 165 × 215 م م

 تمام شد کتاب صمدیه در یوم پنجشنبه هشتم شهر ذی الحجة الحرام 1273 کاتب الحروف محمد حسن القزوینی ابن کربلایی هادی سلمه الله

 

15 : بحارالانوار (کتاب النبوة) کتابت 1149

 بدون صفحه شمار (حدود 200 برگ) بر اثر رطوبت صفحات به هم چسبیده

 210 × 330 م م

 انجامه فی شهر رجب المرجب من شهور سنة تسع و اربعین و مائة بعد الف .

 

16 : شافی

 آغاز:

 اما بعد فیقول الفقیر الی الغنی المغنی خلیل بن الغازی القزوینی عفی عنه و عن والدیه و اخوانه المؤمنین قد شرعت فی شرح کتاب التوحید من جملة الشرح المسمّی بالشافی بتوفیق الله تعالی فی حرم الله تعالی فی جوار الکعبة البیت الحرام زاده الله تعالی تعظیما فی سنة سبع و خمسین و الف هجریة

 

17 : خرایج و جرایح 270 × 190 م م

 تم الکتاب المسمّی بالخرایج و الجرایح بحمدالله و حسن توفیقه فی معجزات النبی صلی الله علیه و آله تألیف شیخ الفقیه العالم ابی الحسین سعد بن عبدالله بن الحسین الراوندی قدس الله روحه...

 این تمام شد در دهم شهر جمادی الاخره و الله اعلم

 حیف ازین کاغذ که من کردم سیاه  من نمانم خط بماند یادگار[کذا] 

 کتبه العبد الاقل الراجی الی رحمة الله الغنی میر سید محمد بن میر مرتضی ولد آخوندی مولانا ابن عزیز الله ساوج بلاغ

 

18 : فواید الوافیة بحل مشکلات الکافیة

 بدون برگ شمار (حدود 200 برگ) 120 × 180 م م، 16 سطر

 قد فرغ من تدوینه سنة الف و ثمان عشر الهجری علی ید الضعیف الحقیر المحتاج الی رحمة الله میر اسحق الحسنی البیزری

 

19 : بحار الانوار (کتاب النبوة) سده 12 ؟

 بیاضی، بدون برگ شمار (حدود 300 برگ) 175 × 120 م م

 

20 : [رساله ای فقهی]

 بدون برگ شمار (حدود 300 برگ)، 185 × 125 م م، 14 سطری، برگ اول افتاده

 انجامه:

 قد وقع الفراق [کذا] من تحریر هذا الکتاب بعون الملک الوهاب فی یوم الجمعة ثالث عشر شهر شوال 1125 سنة خمس و عشرون و مائة بعد الالف علی ید اقل العباد محمد علی بن مرحوم محمدرضا بخشی جلودونی من توابع استرآباد

 مهر مالکیت بیضی با سجع: عبده محمدعلی

 مهر صحاف با سجع عمل حاجی محمد

 

26 : فرمان ادامه مستمری درباره سیدمهدی قزوینی از سوی فتحعلی شاه به تاریخ 1239، 415 × 315 م م، کاغذ روسی آبی رنگ

 

27 : سند اجاره شش دانگ قریه تودک

 از جمله موقوفات میرزا محمد جعفر نایب الصدر سابق قزوین که تولیت آن با میر معزالدین قزوینی و اولاد او بود به میرزا عبدالله کلانتر به مزارعه واگذار گردید.

 به تاریخ 10 شوال 1219

 کاغذ روسی آبی رنگ 295 × 420 م م

 

5 جلد کتاب چاپ سنگی هم در این مجموعه بود:  

ناسخ التواریخ (ج 6 از کتاب 2) چاپ 1307 ق

 مجمع السعادات، تهران 1317 ق

 رساله شیخ مرتضی انصاری، 1276 ق

 رساله عقود شیخ مرتضی انصاری

 بحر الاسرار مظفر علی شاه، کرمان 1329 ق

 

 مجله آینه میراث، شماره 25، تابستان 1383